Probleme tė Demokracisė: Shteti kozmopolit nė pėrqafim tė sigurisė kombėtare

Ardhmėria: pėr tė dobėtit-si e paarritshme, pėr tė frikėsuarit-si e panjohur, pėr guximtarėt-si njė shans i ofruar nė perspektivė

Dr. Nehat SADIKU

Veprimi global i terrorizmit nė shoqėrinė botėrore tė rrezikut, e hapi njė kapitull tė ri nė historinė e njerėzimit. Ėshtė e qartė se duhet dalluar nė mes vetė sulmit dhe kėrcėnimit prej terrorizmit qė vjen duke u shndėrruar nė njė dukuri me karakter universal nė mbarė botėn, duke iu kundėrvėnė proceseve tė globalizimit tė ekonomisė, financave dhe tregtisė. Kėtė kėrcėnim, assesi nuk e shoqėron globalizimi i duhur i strukturave civile dhe demokratike, me anė tė sė cilave do tė mund tė bėhej baraspeshimi dhe kontrolli i kėtyre sferave shoqėroro-politike. Pėr nga aspekti politik nuk ėshtė vendimtar rreziku por perceptimi dhe pranimi i tij. 

Demokracia nuk nėnkupton pushtetin e rregulluar tė popullit apo tė banorėve, por, demokracia paraqet pushtetin e rregulluar tė shtetasve tė njė shteti. Shtetasi paraqitet si njė individ qė ka vetėdijen e duhur, njohuritė dhe kulturėn socialo-politike, dhe i cili ėshtė i pavarur dhe i aftė tė mendojė, veprojė dhe tė sjellė vendime. Po ta parafrazonim politikologun amerikan Benjamin Barbėr dhe kreun e organizatės gjermane tė Greenpeace-it ėolgang Sachsin, do tė mund tė konstatonim se: sot nė nivelin global, shumė pak ka shtetas me karakteristikat e sipėrpėrmendura dhe se aspak nuk ekziston shoqėria globale. “Edhe pse nuk ekziston shoqėria globale, nuk ekzistojnė edhe strukturat e duhura politike qė do tė kishin qenė tė afta ta qeverisin botėn e globalizuar.” Jam i bindur se gjindemi para njė paradoksi fatal tė shekullit tė ri prej tė cilit rrjedhin nė njė mėnyrė apo tjetėr tė gjitha kontradiktat dhe problemet e botės bashkėkohore. Bota gjendet para njė sfide tė madhe: duhet menduar pėr problemet e shumta, midis tjerash pėr ndarjen e thelluar ndėrmjet botės sė pasur dhe asaj tė varfėr; pėr pasojat e ekonomisė neoliberale agresive dhe rrjedhat e pakontrolluara tė kapitalit sidomos atij spekulativ; pėr terrorizmin ndėrkombėtar si njė procesi devijues; pėr gjendjen deviantive nė sistemin e marrėdhėnieve politike dhe ekonomike si dhe tek derivatet e shumta kulturore dhe sociologjike; pėr unilateralizmin e SHBA si njė faktor kryesor negativ nė politikėn botėrore; pėr raportin midis tė sė ashtuquajturės shoqėri multikulturore; pėr etikėn e politikės mediale dhe komunikimeve globale; pėr dilemat e gjenetikės moderne; pėr aktualizimin e sėrishėm tė sė drejtės ndėrkombėtare dhe kėshtu me rradhė. Kjo detyrė ėshtė tejet rėndė, sepse kėrkon ti pėrkushtohet kujdes i dyfishtė. Kur ėshtė fjala pėr zgjidhje tė ēėshtjeve konkrete do tė duhej shqyrtuar, se paralelisht zhvillohet edhe projekti afatgjatė i krijimit tė shoqėrisė globale dhe strukturave tė saja, ku bėn pjesė edhe kujdesi pėr etosin. Kjo detyrė ėshtė tejet e rrezikshme, dhe afatgjate, mund tė themi se paraqitet si njė ambicje historike e cila sipas natyrės sė saj nuk pėrmban atraktivitet konkret tek i cili reagon apo reflektohet realiteti i vėrtetė politik dhe nuk pėrmban fuqinė qė ky realitet do ta respektonte. 

Realiteti dhe dimensioni i frikės 

“What mean fear to be real is real in its consequentces” - frika e krijon apo e prodhon realitetin e vet.

Optimizmi pėrbėn kushtin e parė tė kapitalizmit, kurse kanosja e rrezikut kolektiv pėr shkak tė terrorizmit e zhbėn kėtė kusht, ndėrkohė qė mė e keqja do tė kishte qenė ajo qė ekonomia botėrore do tė gjendej nė pėrqafimin e njė krize tė re botėrore. Ata qė botėn e definojnė si rrezik prej terrorizmit, nė realitet shndėrrohen nė pengje tė naivitetit dhe floskulave politike. Me kėtė rast manifestohet paaftėsia pėr interpretimin e asaj se ēdo tė thotė shtet kozmopolit. Kjo ėshtė gracka e parė qė u munduan ta ngrenė terroristėt. Gracka e dytė nėnkupton njohjen si dhe instrumentalizimin politik tė rrezikut prej terrorizmit qė inicon nevojėn pėr sigurinė duke e zvogėluar “rrethin e argjendtė” tė lirisė dhe demokracisė, d.m.th pėr ato qė koha e sotme i [mon si vlera superiore. Nėse na duket se gjindemi para zgjedhjes ndėrmjet lirisė dhe mbijetimit (ekzistencės) shumica e njerėzve do tė vendoste kundėr lirisė.

Rrezikun mė tė madh nuk e paraqet rreziku, por perceptimi i rrezikut qė i inicon fantazitė pėr rreziqet si dhe kundėrrmasat dhe kėshtu e zvogėlon aftėsinė vepruese tė shoqėrisė bashkėkohore. Kundėr saj ndihmon dukshėm cinizmi i zi. Sa funde tė botės kemi pėrjetuar dhe mbijetuar : Sevesėn, Ēernoblin rus, katastrofat klimatike, helmimin e ambientit dhe rrethit ku jetojmė, sėmundjen e lopėve tė distimizuara apo tė ēmendura. 

Problemi kryesor me tė cilin duhet tė ballafaqohemi pėr shkak tė sulmeve terroriste ėshtė me sa vijon: pėr sa liri “dhe” pėr sa siguri, d.m.th. edhe pėr sa/apo sa rreziqe/rrezik-rrezikim kemi nevojė pėr tė mbijetuar. 

Komentatorėt e shumtė amerikanė kėto ditė, pa arsye tė mjaftueshme, citojnė mendimin e Benjamin Franklinit prej vitit 1759 (!), i cili thotė se atyre qė merren me tregėtinė, pazarllėkun e njė pjese tė rėndėsishme tė lirisė pėr shkak se prej saj mundohen tė nxjerrin si rrezultat tė fundit sigurinė e pėrkohshme, nė fund mbeten pa njėrėn dhe tjetrėn. Profesori i Harvardit Michael Ignatieff, nė komentin e tij pėr Financial Times shkroi: se nė shpirtin e kėtij filozofi dhe mendimtari politik amerikan, nėse bėjmė lėshime tek liria, terroristėve ua falim atė fitore qė e preferojnė dhe duan aq shumė. Njėrin nga mjetet mė kredibile pėr lirinė si dhe konsumimin e pėrditshėm pėrpos shoqėrisė plurale civile pėrbėjnė mediat masive. Kėtu nuk bėhet fjalė vetėm pėr tolerancėn dhe lirinė. Tė dy kėto parime tė larta morale dhe demokratike kanė njė rol tė rėndėsishėm dhe korrekt:dhe vetėm me debat transparent dhe publik mund tė vijmė deri tek pėrgjigjet strategjike, se si duhen ērrėnjosur rrėnjėt e njė terrorizmi apokaliptik. Nuk do tė kishte qenė patetike nėse do tė shkruanim apo do ta theksoja, se ndeshja me terrorizmin paraqet luftėn pėr lirinė, pak a shumė do tė kishte qenė kontradiktore sikurse kjo luftė tė pėrfshinte kritikėn dhe formulimin e zgjedhjeve alternative nė lidhje me mėnyrėn dhe filozofinė praktike qė i prin shtetit apo qeverisė tek ndeshja e saj me terrorizmin. Tani, kur Amerika ballafaqohet me krizėn dhe konfliktin e thellė, ėshtė shansi i vėrtetė qė tė bisedohet pėr dilemat dhe zgjidhjet tė vendosen brenda kornizave demokratike qė janė pėr kėtė nė disponim?

Pėrpos kėsaj nuk duhet harruar se tipi i fundit i terrorizmit, d.m.th. terrorizmit pas 11 shtatorit, nė shumė aspekte paraqitet si njė dukuri e re historike, kurse pjesėt kodifikuese sociologjike dhe politike do tė duhet qė opinioni publik si dhe shkencor ti deshifrojė edhe nė tė ardhmen. Historiani amerikan David Kennedy thekson se terrorizmi paraqet njė dukuri qė nė esencė ėshtė e ndryshme prej vetė luftės, njė dukuri regresive mė e keqe se lufta dhe kjo duhet mbajtur mend. Njė amerikan tjetėr - Marvin Kalb, qė nė Amerikė vlen si njėri prej autoriteteve mė tė mėdha nė praktikėn dhe teorinė e komunikimit, nė lidhje me kėtė, me plotė tė drejtė thekson, - se mediat amerikane ndeshen me terrorizmin dhe si tė tilla pėrbėjnė njė aleat tejet tė rėndėsishėm dhe nė pėrgjithėsi nuk duhen parė si armik dhe fuqi qė do ti shėrbente demistifkimit tė rolit tė tyre permisiv.

Luftė e gjatė me terrorizmat

Ndeshja me terrorizmin ose mė sė miri thėnė terrorizmat do tė jetė njė luftė e gjatė. Administrata e Bushit e thekson se kjo do tė zgjasė dhjetė vite, pėrderisa historiani me famė botėrore John Keagan ėshtė i bindur, se kjo luftė (e re) nuk do tė mbarojė kurrė. Pa marė parasysh se cilės prej kėtyre dy tė drejtave do ti japim pėrparėsi, do tė kenė nė ndeshje me tė rol kryesor dhe pozitiv, pėr shkak tė dy pėrfundimeve tė arritura: Nė pėrfundimin e parė arriti George Kennan, politikani dhe historiani amerikan, i cili nė konfliktin me terrorizmin shtetėror sipas ideve tė Stalinit, i frikėsohej mė shumė asaj, qė Amerika dhe Perėndimi do tė reagonin nė atė mėnyrė qė do t’ju pėrngjanin vetė Sovjetėve. Pėrfundimi i dytė vjen prej Karl Popperit, i cili poashtu pati menduar se cila do tė kishte qenė pėrgjegjja mė adekuate ndaj totalitarizmit nazist dhe stalinist. Popperi, ngjashėm sikurse edhe vetė Kennani, qe i vetėdijshėm pėr rrezikun, qė pėrgjegjja tė kishte qenė po e njgjashme, qė tė bėheshim si “bishat e egra”, por e pa se zgjidhja mė e mirė qėndron tek ideja e “shoqėrisė sė hapur”, duke pasur si mundėsi pėr tė zgjedhur nė “ tė panjohurėn, nė tė pasigurtėn, ku duhet pėrdorur tėrė intelekti tek garantimi i lirisė dhe sigurisė. Nuk duhet dyshuar se pėr tė drejtėn e gjėrave, pėr tė cilėn bėhet fjalė, d.m.th. ndeshja efikase me terrorizmin, meriton aq mė pak njė pėrgjigje tė kėtillė. 

Herė pas here parashtrohet pyetja kryesore dhe debatohet pėr tė: ē’ėshtė ajo qė mundet ta bashkojė botėn? Pėrgjegja eksperimentuese dėgjohet kėshtu: sulmi prej Marsit. Sulmi i paradokohshėm terrorist erdhi prej Marsit tė brendshėm. Pėr njė kohė historike kaq tė shkurtėr, blloqet e grindura janė tė bashkuar kundėr armikut tė pėrbashkėt. 

Universalizimi i luftės kundėr terrorizmit

Pėr shkak tė universalizimit tė terrorizmit, qė u kanoset shteteve tė botės, lufta kundėr terrorizmit global paraqet njė detyrė shumė komplekse dhe tė pėrgjegjshme pėr politikėn e lartė, ku nė koalicione hyjnė edhe bloqet kundėrshtare, ku ngushtohen apo deprivilegjohen konfliktet rajonale dhe hartat e politikės ndėrkombėtare pėrzjehen sėrish. Ėshtė pėr tu habitur se sa shpejt dhe radikalisht ndryshuan pėrparėsitė e politikės sė jashtme amerikane. Nėse nė filozofinė politike si dhe sjelljen e Uashingtonit, deri kohė mė parė dominonte planifikimi i unazės kombėtare kundėrraketore, tani pėr tė nuk bisedohet fare. Nė vend tė kėsaj duket se ka ardhur deri tek afirmimi i pėrfundimit se edhe vetė superunaza e sistemit kundėrraketor kėtė sulm nuk do ta pengonte fare; siguria e brendshme amerikane nuk garantohet dot me bashkė-aktivitetin tekniko-nacional por me ndėrtimin e aleancės globale. Rivaliteti me Pekingun dhe Moskėn, sic shihet pra - pėrkohėsisht - duke marrė parasysh masat qė janė urgjente pėr “mbrojtjen” dhe sigurinė e brendshme tė SHBA pėr shkak tė pranisė nė Afganistan dhe shtojnė dhe detyrojnė bashkėpunimin jo vetėm tė Rusisė, ka kaluar nė njė qorsokak. SHBA intensivisht janė duke zhvilluar presion ndaj Izraelit dhe Palestinezve qė tė arrijnė paqėn e qėndrueshme, sepse kjo paraqet ēelsin pėr bashkėpunim ndėrmjet shteteve arabe dhe islamike. 

Fuqitė e bashkuara kundėrterroriste edhe UE hapėn mundėsitė e reja pėr tė vepruar. Pėr njė ēast, dallimet ndėrmjet popujve rivalė europianė u shlyen dhe nė qendėr tė vėmendjes dolėn ngjashmėritė brenda Evropės por edhe ndėrmjet Evropianėve dhe Amerikanėve; kohėt e kėqija pėr euroskeptikėt! Kohėt e mira pėr hyrjen e Britanisė sė Madhe nė botėn evropiane! Por kėto ngjajshmėri, tek vėrtetimi i fortėsisė gjatė fillimit tė operacioneve ushtarake mundet tė dobėsohen.

Si do tė kishte qenė i mundur veprimi politik nė periudhėn e globalizimit? Pėrgjegjja ime ėshtė kjo: duke e njohur rrezikun global me pėrqėndrimin dhe formimin e sistemit tė fuqishėm ndėrkombėtar politik si dhe politikės/politikave nacionale. Duhet dalluar ndėrmjet rreziqeve potenciale dhe mundėsive pėr paraqitjen e rreziqeve. Shkurtpamėsitė e shoqėrisė ndaj rrezikut botėror duhen kuptuar si pasoja anėsore politike tė kėrcėnimeve jetėsore. Nė kėtė kuptim, friga pėr nga aspekti i politikės botėrore lind njė gjendje kuazirevolucionare, qė mundemi ta shfrytėzojmė nė mėnyra tė ndryshme: si fund i izolacionizmit tė politikės sė jashtme tė SHBA; si njė mision i jashtėm politik, qė i vendos nėn kontroll rivalitetet nacionale dhe konfliktet rajonale. Poashtu, edhe “luftėrat e drejta”, qė lindin traumat e reja tė terroristėve vetėvrasės; si dhe shkelja e lirive, si njė protekcionizėm dhe demonizim i dallimeve kulturore.

Sulmi terrorist e pėrforcon shtetin, por rivlerėson dhe hedh prej vend-fronit tė shenjtė tė ideve politike dy idetė deri mė tani dominante politike: shtetin “nacional” dhe shtetin “neoliberal”. Neoliberalizmi dhe idea pėr tregun e lirė vlejnė si ēelsa tė ardhmėrisė. Gjatė dy dekadave tė fundit, pėr shkak tė tyre erdhi deri tek zgjerimi i pushtetit hegjemonial. Ėshtė akoma herėt tė flitet pėr mbarimin e neoliberalizmit. Me siguri qė kėrcėnimi global i terrorizmit parashikon konfliktet me tė cilat do tė ballafaqohet nė tė ardhmen globalizimi. Gjatė kėtyre kohėrave dramatike tė konflikteve globale parimi themelor pėr zėvendėsimin e politikės dhe shtetit me ekonominė, dukshėm e humb kuptimin e vet. Lidhur me cėshtjen e 40 miljardė dollarėve amerikanė qė qeveria amerikane i kėrkoi prej kongresit pėr “ėar against terror” dhe pėr rindėrtim, nuk ėshtė nė kundėrshtim me recetat e politikės ekonomike neoliberale, qė i pati pėrfaqėsuar qeveria e Bushit, pėrfaqėsuesi i saj pėr shtyp nė mėnyrė lakonike i hodhi poshtė: “Siguria kombėtare ka pėrparėsi.”

Siguria kombėtare - kjo paraqet elementin e dytė tė kėtij sulmi terrorist - nuk ėshtė mė asesi siguri kombėtare. Aleancat midis shteteve nuk paraqesin gjė tė re pėr marrėdhėniet politike ndėrkombėtare. Dallimi kryesor qėndron tek ajo se sot aleancat globale nuk janė tė nevojshme vetėm pėr sigurinė e jashtme por sidomos pėr atė tė “brendshme”. Pėr botėkuptimin tonė, dallimi esencial ndėrmjet brenda dhe jashtė, ndėrmjet policisė dhe ushtrisė, krimit dhe luftės, luftės dhe paqės nuk ekziston dhe kjo duhet ndėrtuar sėrish me zhvillimin e negociatave tė reja dhe duhet pėrcaktuar pamja pėrfundimtare e njė rendi tė ri ndėrkombėtar global. Me njė sjellje tė kėtillė kategoria shteti nacional bėhet njė kategori zombike.

Dikur kishte qenė nė pėrdorim se: politika e jashtme vlen si ēėshtje e zgjidhjes dhe jo domosdoshmėrisė. Sipas konceptit tė ri, njėra dhe tjetra janė identike: politika e jashtme dhe e brendshme, siguria kombėtare dhe bashkėpunimi ndėrkombėtar midis veti janė tė gėrshetuara. Duke marrė parasysh kanosjen e pėrhershme tė terrorizmit global (poashtu edhe tė katastrofave klimatike, migrimeve, ushqimit tė helmosur, krimit tė organizuar) rrugėn e vetme deri tek siguria nacionale e pėrbėn kooperimi transnacional. Vlen parimi paradoksal: shtetet duhet pėr shkak tė interesave nacionale qė tė “de”nacionalizohen dhe “trans”nacionalizohen, d.m.th. lėshimi i sovranitetit, qė nė botėn e globalizuar do tė kishin qenė pandan i problemeve tė tyre nacionale. 

Pas sulmit terrorist, tė gjitha politikat e brendshme tė shteteve demokratike evropiane dhe atyre botėrore janė bėrė pjesė e rėndėsishme e politikės sė brendshme tė sigurisė sė SHBA, d.m.th. tė politikės sė jashtme amerikane, me kėtė njėherit tė gėrshetura mes vete politika e brendshme e jashtme, dhe ajo e mbrojtjes sė Maqedonisė, Shqipėrisė, Gjermanisė, Francės, Pakistanit, Britanisė sė Madhe, Rusisė dhe shumė shteteve tjera.

A gjendet Maqedonia nė luftė? 

Max Weberi nisej prej konstatimit se vendimi pėr luftėn dhe paqėn bėjnė pjesė tek “vetitė esenciale” tė shtetit. Unė vetė jam banor i Bogovinės, kuptohet kur kthehem nė vendlindje. Kush vendos nė emėr tė banorėve tė fshatit tim pėr luftėn dhe paqėn? Ndoshta kėshilli i komunės sė Bogovinės? Qeveria lokale nė Tetovė? Parlamenti maqedonas? Presidenti i qeverisė? Apo presidenti i shtetit? Parlamenti europian? Komisioni europian? NATO-ja? Presdienti amerikan Bush? Kėshilli i siguritimit tė KB? 

Ndoshta kjo formalisht ėshtė e rregulluar. Nė tė vėrtetė tani kjo paraqitet si tejet konfuze e paqartė dhe shumėdimensionale. Vendimin kombėtar pėr paqėn dhe luftėn nuk mundet asesi ta karakterizojmė si njė ēėshtje tė pavarur autonome qė u takon shteteve individuale. Ajo qė pėr Max Weberin paraqiste njė njėsi tė pandashme - tė sovranitetit dhe shtetformėsisė - qysh moti ėshtė zhvilluar nė drejtime tė ndryshme. Kjo e ka kėtė kuptim si vijon: aftėsia vepruese e shteteve, de facto duhet akceptuar pavarėsisht prej recetave tė deritanishme tė sovranitetit dhe autonomisė dhe duhet pėrcaktuar politikisht.

Kėrcėnimi global pėr shkak tė terrorizmit hap njė periudhė tė re tė bashkėpunimit transnacional dhe multilateral. Nuk shpie deri tek renesansa e shteteve nacionale, por tek zbulimi dhe lulėzimi i saj qė e quaj si “shtetet kooperative transnacionale”. Opinioni nacional nė periudhėn e globalizimit bėhet si njė pengesė pėr inovativitetin transnacional tė politikės dhe politizimit si dhe shtetformėsisė. Ky fakt tanimė shprehet me zbulimin e shpejtė tė pyetjeve gjeopolitike tė “sigurisė sė brendshme” tek ish shtetet nacionale dhe mund tė bartet tek ēėshtjet aktuale qė kanė tė bėjnė me katastrofat klimatike, varfėrinė globale dhe tė drejtat e njeriut.

Tek kėto procese, sipas politikologut amerikan prof.dr.Benjamin Barbėr kemi tė bėjmė me dy tipe ideale tė bashkėpunimit transnacional ndėrmjet shteteve - “shtetit transnacional totalitar” dhe “shtetit kozmopolit”. Profesori i sociologjisė prej Universitetit tė Munihut dhe Londrės dr.Ulrich Beck, 57-vjeēar, qė para disa muajsh e botoi librin me titull Liria dhe kapitalizmi, thekson se: Ekziston rreziku, qė shtetet totalitare me fuqinė e re kooperative do tė shėndrohen nė “shtete tė bunkerizuara”, ku siguria dhe ushtria do tė shkruhen me shkronja tė mėdha, kurse liria dhe demokracia asesi jo. 

Gjatė kohėve tė fundit jemi dėshimtarė pėr kritikat e shumta tė drejtuara kundėr shteteve tė pasura tė botės Perendimore se ju mungojnė dukshėm kriteret e duhura pėr ndarjen diskrete tė miqve dhe armiqve, pėrprarėsinė qė deri mė tani e kanė pasur tė drejtat e njeriut tani i sakrifikojnė pėr masat e duhura pėr vetėmbrojtje. Kjo tendencė e konstruimit tė kėshtjellės perendimore ėshtė gjithėpėrfshirėse dhe gjatė viteve tė ardhshme do tė pėrforcohet akoma mė shumė: pėr fituesit e globalizimit paraqitet si adresues neoliberlaizmi. Pėr humbėsit e globalizimit mbetet friga para terrorizmit dhe tė huajve - dhe aty-kėtu helmi pjesė-pjesė i racizmit dhe ksenofobizmit.

Nė kundėrshtim prej kėsaj, nė tė ardhmen do tė ketė domethėnie mė tė madhe parashtrimi i pyetjes, “pėr ēka” grindeni; ndoshta me kėtė rast bėhet fjalė pėr luftėn kundėr terrorizmit transnacional? Pėrgjigjen e ofron sistemi kosmopolit i shteteve qė bazohet tek njohja e dallimeve tė tė tjerėve. 

Si tė arrihet njėmendėsia evropiane

Shtetet nacionale i rrezikojnė dallimet e ndryshme tė brendshme, lojalitetin multiple, flows in fluids, qė nė periudhėn e globalizimit si zakonisht zhvillohen brenda kufijėve tė tyre. Shtetet kozmopolite e theksojnė domethėnien e integrimit dhe lidhshmėrisė sė vetėvendosjes, duke pasur pėrgjigje ndaj tė tjerėve, tė huajve brenda dhe jashtė kufijve nacionalė. Kėtu assesi nuk bėhet fjalė pėr refuzimin apo pėr gjykimin apo dėnimin e vetėvendosjes - por e kundėrta: bėhet fjalė pėr atė qė tė ēlirohet prej njėanshmėrisė nacionale dhe tė lidhet me hapjen kozmopolite ndaj interesave botėrore. Shtetet kozmopolite nuk luftojnė vetėm kundėr terrorizmit por edhe kundėr “shkaqeve” pėr paraqitjen e terrorizmit nė botė. Fuqinė politike krijuese dhe bindėse e fitojnė dhe e rigjenerojnė prej zgjedhjes sė problemeve globale, qė brenda soloaksionit nacional duken si tė pazgjidhura.

Shtetet kozmopolite bazohen tek parimi nacional i indiferencės sė shteteve. Ngjashėm sikurse edhe me paqėn e Uestfalit tė luftės fetare qytetare nė shekullin 17-tė, mbaruan me ndarjen e shtetit prej religjionit, lirisht mundet tė themi - dhe kjo vlen si teza ime e parashtruar nė librin e pėrgatitur pėr botim nė gjuhėn shqipe, me titull" Njėmendėsia e re evropiane" -se prej luftrave qytetare nacionale tė shekullit 20-tė rezultoi vendimi pėr ndarjen e shtetit nga kombi. 

Ngjashėm sikurse shteti areligjioz e mundėson realizimin e religjioneve tė ndryshme, shtetet kozmpolite do tė duhej ta garantonin bashkė-ekzistencėn e identiteteve nacionale dhe fetare nė bazė tė parimeve konstitucionale tė tolerancės. Eksperimenti i Evropės politike do tė duhej nė kėtė kuptim tė riformulohej si njė eksperiment i ri i themelimit kozmopolit tė shteteve. Evropa kozmopolite, qė fuqinė e vet e nxjerr prej luftės sė hapur kundėr terrorizmit, por edhe prej konsolidimit dhe kontrollimit tė larshmėrisė nacionale evropiane me kufizimin e duhur tė saj - shumė shpejt mundet tė shndėrrohet si njė utopi realiste. Jam i mendimit se liria e tė shprehurit qė dukuritė shoqėrore-politike i analizon- projekton dhe fantazon, dhe ajo qė ėshtė mė e rėndėsishmja: me njė sjellje tė kėtillė e zmadhojmė apo e garantojmė mundėsinė pėr botėn qė globalizohet dhe prodhon mė shumė individė tė unifikuar dhe njėdimesionalė, nė tė ardhmen njerėzimi do tė ketė sukses pėr lindjen e individit tė plotė si njė element kryesor i shoqėrisė sė globalizuar nė perspektivė. Le ti pėrkujtojmė fjalėt e Viktor Hygosė, qė thotė, se ardhmėria vlen: “pėr tė dobėtit si e paaritshme, pėr tė frigėsuarit si e panjohur pėr guximtarėt si njė shans i ofruar nė perspektivė”. Kėtu bėhet fjalė pėr tė gjitha kėto, pėr atė qė ardhmėrinė ta ruajmė si njė shans.