Qendra për informim Lajmet.com

Sfida Identitetit

Nga Arbër Xhaferri

Çdo Popull e përdori këtë nocion në vend të atij Komb, ngaqë kombi lidhet me ekzistimin e shtetit unik kombëtar, gjatë historisë së vet synon të spikasë pikat bashkuese që luajnë rolin e forcës kohezive në mes të elementeve të ndryshëm. Populli shqiptar, në mënyrë të çuditshme, në mos edhe të mrekullueshme arriti deri më tani ta ruajë unitetin shpirtëror duke krijuar kode të padiskutueshme të identitetit të veçantë: prejardhja ilire, Skënderbeu, "feja e shqiptarit është shqiptaria", Lidhja e Prizrenit, 28 Nëntori, orientimi perëndimor, Nëna Tereze, Adem Jashari etj.

Në mënyrë të çuditshme dhe të mrekullueshme pra, populli shqiptar përmes këtyre kodeve arriti t'i mundë faktorët çintegrues, si ndarja konfesionale, territoriale, administrative, mungesën e institucioneve unike kombëtare apo fetare. Bie fjala, gjatë sundimit osman të gjithë popujt e tjerë të sunduar, grekët, serbët, bullgarët etj. i kishin subsistemet e tyre fetare që krijonin unitetin e tyre popullor, ndërkaq shqiptarët të integruar në sistemin otoman nuk ndienin nevojë për një subsistem të këtillë. Të përkujtohemi me këtë rast se Kisha Autoqefale Shqiptare u formua pas çlirimit të Shqipërisë, kështu që në atë kohë nuk ka mundur ta luajë rolin e subsistemit fetaro- kombëtar, ndërkaq Kisha Katolike është universale dhe nuk funksionon mbi parimet e autoqefalisë.

Kur u shkërmoq sistemi otoman vetëvetiu u dobësua deri në zhdukje sistemi shqiptar. Të mbetur pa sistem, duke mos pasur subsisteme të tjera, të ndarë në tri fe, në dy dialekte, pa norma unike gjuhësore, kulturore, juridike, pa institucione vetjake, pa borgjezi dhe elitë, pa industri dhe kapital financiar, pa sponsorizues të jashtëm, pa kode dalluese qytetare apo unike kombëtare, ata, shqiptarët, ishin të destinuar për zhdukje. Pozita kaq e dobët e shqiptarëve në fillim të shekullit XX i nxiti aspiratat e fqinjëve që synonin t' i gllabërojnë territoret e tyre, t' i shfarosin apo t'i dëbojnë. Pasojnë okupimet, kolonizimet, shfarrosjet, eksodet dhe gjithçka dukej e natyrshme, ngaqë shqiptarët ende nuk e kishin qartësuar identitetin qytetërues apo kombëtar. Periudha e Princ Vidit, apo "Viti i Mbrapshtë" i Kadaresë e pasqyrojnë më së miri këtë periudhë të hutisë, të sikletit nga mospasja e orientimit strategjik qytetërues dhe kombëtar.

Në atë kohë kur ne shkëputeshim nga ish- sistemi, ndarje kjo e shoqëruar me hamendje, huti, dhembje, ende të papërgatitur ta krijojmë sistemin tonë shoqëror, aq më pak të përgatitur për rikodifikim të vlerave tona sipas standardeve perëndimore, (të përkujtojmë fatin e Princ Vidit, klithmat dhe dërdëllisjet orientale të Haxhi Qamilit, intrigat dhe pragmatizmin e padurueshëm dha pa cak të Esat pashë Toptanit etj), në atë kohë pra, kur s' kishim subsistem , as sistem, as institucione të trashëguara nga e kaluara në skenën historike paraqiten duke vepruar në harmoni të plotë pa dallim feje, krahine apo ideje, rilindasit tanë, me vizione të qarta për të kaluarën, për momentin dhe për të ardhmen, vëllezërit Frashëri, Pashko Vasa, Ismail Qemali, At Gjergj Fishta, Faik Konica, Fan Noli etj. Me paraqitjen e krizës lindore në skenën historike, këta arkitektë të identitetit unik kombëtar, këta udhërrëfyes të së ardhmes sonë të sigurt, themeluan Lidhjen e Prizrenit, organizuan Kongresin e Manastirit, shkruan himnin kombëtar, themeluan shtetin e parë shqiptar, përkufizuan me thjeshtësi gjeniale aksiomat e strategjisë kombëtare, si "Dielli për shqiptarët lind në perëndim", "Feja e shqiptarit është shqiptaria" etj.

Kur vepronin ata kishin shumë kundërshtarë, së pari vetë popullin që s'i kuptonte deri në fund (atmosfera e "Vitit të mbrapshtë"), pastaj fqinjët, serbët, grekët, konservatizmin turk, burokracinë evropiane etj. Mirëpo, vizioni i tyre, formulat e tyre ishin për fat gjithëkohore, kështu që i mbijetuan kundërshtarët dhe idetë e tyre konkurruese. Ato ide dhe vlera realizohen sot e gjithë ditën duke i thërmuar idetë alternative. Idetë e rilindasve tanë ishin aq universale, të afërta dhe mobilizuese, saqë u bënë të obligueshme, më shumë a më pak për të gjithë, pa marrë parasysh ideologjinë (rojalistë, republikanë, komunistë, fashistë, ballistë, demokratë), fenë (të krishterë apo muslimanë), krahinën (toskë apo gegë), kryesisht pa kundërshtime serioze. Fryma e rilindasëve tanë vepronte edhe atëherë kur ata nuk ishin gjallë. Nga ky pellg shpirtëror rrodhi ideja për standardizimin e drejtshkrimit të gjuhës shqipe që shpesh më me zjarr mbrohet nga gegët kosovarë se lebërit toskë. Në këtë pellg shpirtëror u mbytën të gjitha orvatjet e armiqve tanë për ta nxitur luftën ndërfetare sipas variantit boshnjak, apo ndasitë krahinore.

Në epopenë kosovare me po aq zell morën pjesë shqiptarë pa dallim feje, krahine dhe ideje, ndërkaq në krizën e vitit 1997 në Shqipëri nuk u shfaqën të çarat e kësaj natyre. Maksimat gjithëkohore të rilindasëve tanë ishin më të forta sesa virusët që përgatiteshin në laboratoret e huaja. Por, sa do të jenë të forta këto maksima kundër infektimeve të brendshme, sa do të jenë gjendje këto roje të identitetit kombëtar t' i njohin shkarjet e brendshme, është çështje që duhet të na brengosë. Kohët e fundit, në emër të demokracisë, të së drejtës për shumësi idesh dhe veprimesh shfaqen botëkuptime që kontestojnë atë që mendonim se është çështje e pakontestueshme: identitetin unik kombëtar, pa dallim feje, krahine apo ideje. Në Kosovë, nga disa qarqe shfaqen ide për përkufizimin ose për njohjen e realitit për ekzistimin e identitetit kosovar. Në të parë, vetë ideja nuk ngërthen në vete asgjë alarmante, aq më parë ngaqë vjen nga qarqe që nuk mund të cilësohen si armiqësore, por përkundrazi. Idetë e këtilla shfaqen si të natyrshme ngaqë e pasqyrojnë një realitet banal dhe janë në vijë me dukuri të ngjashme në Bavari apo Lombardi. Por, nëse nisma, motivi mund të jetë beninj, pasojë e një revolte të llastuar kundër normizimeve artificiale, pasojat mund të jenë katastrofale, ngaqë legalizojnë dhe legjitimojnë projektet për fragmentarizim të identitetit unik kombëtar, mbi baza krahinore, fetare apo ideore. Analiza, diferencimi, spikatja e pikave dalluese është veti e revoltës së verbër rinore për vetafirmim të padobishëm, ndërkaq sinteza, gjetja e pikave afruese është veti e pjekurisë dhe maturisë që përfundon me krijim të makrostrukturave. Popujt që kanë pasur këtë veti sintetizuese janë rritur tej mase, ndërkaq popujt që janë ngulitur në theksimin e veçorive të kota janë fragmentarizuar deri në zhdukje. Aq sa kanë kosovarët të drejtë për identitet të veçantë, po aq kanë të drejtë për veçori të këtilla brenda Kosovës, rugovasit, drenicasit, llapjanët, gjakovarët, sheherlinjtë e të mos flasim për krahina jashtë Kosovës. Pra, nuk është fjala te veçoria, por te dilema se ku do të përfundojë ky proces.

Nga Maqedonia vjen një ide tjetër që mund të klasifikohet si "kontribut" intelektual-politik për fragmentarizim të identitetit kombëtar. Fjala është për afirmimin e konceptit politik të kombit, pra identifikim të nocionit komb me shtetin dhe jo me përkatësinë etnike. Sipas këtij mendimi në të kaluarën në Maqedoni, që nga themelimi si shtet i pavarur janë bërë gabime të pafalshme kur është përfillur koncepti etnik në ndërtimin e shtetit. Duke ofruar kontributin e vet për korrigjim të këtij defekti, propozuesi, në emër të një partie politike sugjeron idenë e ndërtimit të një kombi politik të përbashkët. Me këtë qytetari do të identifikohej me shtetin si bashkësi politike e jo me bashkësinë etnike. Në fund të këtij rrëfimi thuhet se kjo tezë filozofikisht është shumë e qartë. Kjo qasje le që filozofikisht nuk mund të jetë e qartë, ngaqë këto çështje nuk janë tema të studimit të filozofisë, por të sociologjisë apo të antropologjisë, por edhe teorikisht nuk janë të qartësuar deri në fund, ngaqë konfrontohen me një mal botëkuptimesh. Marrë në tërësi teorikisht vërehen dy qasje: koncepti franko-anglez që identifikon kombin me shtetin dhe koncepti gjerman, por edhe ai italian etj. që identifikon kombin me prejardhjen etnike apo me veçoritë kulturore. Këto dallime burojnë, kanë të bëjnë edhe me çështjen e proceseve të thella historike. Popujt që kanë ndërtuar herët shtetin, ku ka qenë e padiskutueshme identifikimi i shtetit me një komb e gjuhë, si francezët apo anglezët, kanë parapëlqyer variantin e identifikimit të kombit me shtetin, pra konceptin e kombit politik, ndërkaq popujt që nuk kanë arritur të ndërtojnë shtetin e vet unik dhe kanë qenë të shkapërderdhur në shtete të tjera apo në një sërë feudesh, si gjermanët apo italianët për ta ruajtur kohezionin e brendshëm e kanë parapëlqyer konceptin etnik-kulturor për kombin. Në vijë të këtij pasqyrimi, shqiptarët të mbetur jashë shtetit amë, në kuadër të sistemeve të huaja asnjëherë, teorikisht dhe praktikisht, nuk kanë pranuar konceptin politik për kombin por, atë etnik. Ata rrëqetheshin kur dikush i quante jugosllavë apo tash sikur dikush do t'u ofronte preshevarëve që të pranojnë konceptin politik të kombit dhe të quhen serbë, meqë shteti quhet ashtu.

Sëkëndejmi shqiptarët e Maqedonisë asnjëherë nuk mund të pranojnë idenë e kombit politik dhe të quhen maqedonas, pos nëse emri i Maqedonisë do të kishte konotacion gjeografik e jo etnik, si Kosova, Zvicra, Belgjika, apo Kanadaja. Kjo nënkupton nevojën që sllavët e Maqedonisë të gjejnë një emërtim të ri për veten. Sipas teorive të çështjes kombëtare vlerësohet se varianti i parë, ai i kombit politik, francez, anglez, amerikan, shpie kah asimilimi, ndërkaq ai i dyti, i kombit etnik, kah diferencimi. Përcaktimi për njërin variant apo tjetrin është zgjedhje politike e kurrsesi shkencore e filozofike. Por, sidoqoftë pasojat janë katastrofale meqë fragmentarizojnë identitetin kombëtar. Në fund të këtij procesi do të kishim, sipas kësaj logjike shqiptarë-shqiptar, shqiptarë-kosovar, shqiptarë-maqedonas, shqiptarë-serb, shqiptarë-malazes etj. Nëse varianti i parë i fragmentarizimit të identitetit kombëtar i takon rebelimit rinor kundër imponimit të normave shtrënguese unike, atëherë thënë butë varianti i dytë i takon një aventurizmi momental ditor, po aq të papërgjegjshëm intelektual. Mirëpo, halli nuk përfundon me kaq. Në skenë shfaqen edhe ide të tjera që janë diametralisht të kundërta me maksimat e rilindasve tanë. Shfaqen ide për veçori fetare të kombit. Me këtë rast duhet të përmendet projekti vehabist i theksimit të kodeve, të tipareve "islame", arabe të shqiptarëve. Vehabistët dhe zëdhënësit e tyre shqiptarë nuk bëjnë fushatë dhe analiza të aspekteve teologjike të islamit, si bie fjala funksionimi i sheriatit në shoqërinë moderne, njësimi i funksionit të pushtetarit dhe prijësit fetar në figurën a kalifit në shoqëritë moderne, por kryesisht merren me detaje që shqiptarin e veçon nga trungu shqiptar dhe e afron me atë arab, pra nuk investohet në thellimin e besimit, të diskursit teologjik, por investohet në kode dalluese brenda për brenda substancës shqiptare. Të gjitha këto ide të llastuara, këto aventurizma intelektuale apo projekte të përimtësuara integraliste arabe që infiltrohen lehtë-lehtë përmes petkut fetar në esencë e dromcojnë substancën unike kombëtare shqiptare. A do të mbyten edhe këto sfida të brendshme të identitetit unik shqiptar ashtu si ato të jashtmet në pellgun e vlerave të rilindasëve tanë, mbetet të shihet. Si do që të jetë, materiali është tepër i çmueshëm për të lejuar që me të të bëhen eksperimente sqimatare.