|
Ribashkimi i Shqipėrisė imperativ dhe megatrend politik i kohės sonė |
||
Ribashkimi i Shqipėrisė imperativ dhe megatrend politik i kohės sonė Pjesa e parė Intervistoi: dr.Nehat Sadiku Fryma e filozofisė: Zoti profesor nė prag tė mijėvjeēarit tė tretė, qė ėshtė dhe mijėvjeēari i tretė i botės sė sotme bashkėkohore, shqiptarėve u ngjau njė befasi tragjike, njė epizod tejet i hidhėruar sepse ky epizod ishte i pangjashėm me dramat e mėparshme politike, kulturore, historike tė identietit tė kombit shqiptar, ...ndaj ishte, ndoshta, dhe mė e hidhura siē konstatoni ju vetė nė artikujt dhe punimet tuaja shkencore. Njė vizatim nė njė gazetė serbe tė atyre ditėve e jepte tronditshėm thelbin e ngjarjes: Njėra kokė e shqiponjės dykrenare, zogut simbolik tė shqiptarėve, pėrpiqej tė mbyste kokėn tjetėr. Marsi i egėr i 1997 do tė hyjė nė historinė e Shqipėrisė si marsi i vetėvrasjes. Nuk teprohet aspak po tė thuhet se Shqipėria u pėrpoq tė vetėvritej?! Si e komentoni ju kėtė epizod apo instinkt vetėdegradues tė historisė sonė mė tė rre kombėtare?
Prof.dr.Vebi Xhemaili: Pėr dikė qė shkon drejt vetėvrasjes, gjykimi i pastajmė, qoftė i atij vetė, qoftė i tė tjerėve s'mund tė jetė kurrė as tepėr i saktė, as tepėr i qartė, e aq mė pak, as tepėr i pamėshirshėm. Por ne, nėse nuk jemi nė gjendje tė shkoqitim e tė zhbirojmė shkaqet e thella e ndėrthurjen e kushteve qė e sollėn popullin shqiptar nė kėtė ditė me tė vėrtetė tė zezė tė tij, jemi tė detyruar ndėrkaq qė ēdo mendimin tonė, ēdo pėrpjekje e ēdo veprim tonin tė tashėm ta vemė nė lidhje me kėtė tragjedi. Ajo ėshtė e tillė qė nuk tė le tė qetė. Ajo ėshtė zotėruese dhe klithėse. Ajo shtron pyetje dhe kėrkon pėrgjigje nga tė gjithė. A ishte e denjė kjo pėr njė popull qė ka mijėra vjet qė jeton nė kėtė botė tė vėshtirė? A ishte shenjė papjekurie, lodhjeje apo fatalizmi? Sė fundi, a ishte e turpshme? Fryma e filozofisė: Ku qėndron dallimi ndėrmjet tjetėrsimit tė fatėkeqėsive si dhe apresionit tė miteve tė vėrteta? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Popujt, ashtu si qeniet njerėzore kanė dėshirė tė kujtojnė fatkeqėsitė e kaluara. Me kalimin e viteve, shpesh qėllon qė kėto fatkeqėsi tė skajuara nė ndėrgjegjen e tyre, ndryshojnė trajtė, rrallė herė zbehen ose harrohen, sė shumti zmadhohen ose nxihen mė fort. Nė ndryshim me qenien njerėzore, qė e ka jetėn tė shkurtėr, jetėgjatėsia e kombeve krijon kushte pėr tjetėrsimin e fatkeqėsive, tė cilat disa herė shdėrrohen nė mite tė vėrteta. Nė kėto mite mbėshtetet shpesh kujtesa historike, prej tyre ushqehen letėrsia dhe artet ose krijohen psikoza fataliste qė ngjyrojnė pėr njė kohė tė gjatė atė qė quhet shpirtėsi e njė populli. Ndėrkaq, ka raste qė prej kėtyre miteve ushqehen propagandat shoviniste e doktrinat hakmarrėse kundėr popujve tė tjerė. Fryma e filozofisė: Zoti profesor cili ėshtė qėndrimi juaj pėr Fatkeqėsitė e kaluara tė popullit shqiptar dhe si i sqaroni kėto procese historiko-politike? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Njė nga mitet tipike qė gjendet nė historinė e shumė popujve ėshtė ai i katastrofės sė dikurshme. Ėshtė njė thyerje ose njė humbje e dhimbshme ose disa gjėma tė njėpasnjėshme, kujtimi i tė cilave nuk ka asgjė tė keqe, pėrkundrazi shėrben pėr fisnikėrimin e njė populli, kur selitet nė njė kah tė mbarė. Pėr fat tė keq, koha ka treguar se mund tė shėrbejė edhe pėr tė kundėrtėn: pėr ta egėrsuar njė popull kundėr tė tjerėve. Fatkeqėsitė e kaluara tė popullit shqiptar, pushtimi osman nė shek XV, copėtimi i Shqipėrisė nė fillim tė shek XX dhe izolimi i saj nga bota pėr faj tė diktaturės komuniste nė gjysmėn e dytė tė kėtij shekulli nuk krijuan tė shqiptarėt as doktrina shfarosėse, as urrejtjeje kundėr tė tjerėve dhe kjo ėshtė njė cilėsi e admirueshme e tij. Fryma e filozofisė: Jam i mendimit se nderimi dhe mbrojtja e tjetrit, e atij qė ėshtė i ardhur, i huaj, mik ose bujtės, njė mendėsi qė vjen qysh nga kohėrat antike, ka qenė njė nga gurėt themelorė tė qytetėrimit shqiptar. Prof.dr.Vebi Xhemaili: Qė ky nderim nuk ėshtė njė shpikje poetėsh e as njė cilėsi e elitės shqiptare, u rivėrtetua gjatė Luftės sė Dytė Botėrore. Dhjetėra mijėra ushtarė italianė tė mbetur nė Shqipėri nėn mėshirėn e popullsisė sė armatosur shqipare, pas kapitullimit tė Italisė, nuk u prekėn aspak prej kėsaj popullsie, pėrkundrazi u morėn nė mbrojtje prej saj. Nga ana tjetėr, ėshtė njė fakt i njohur tashmė se Shqipėria ishte njė nga vendet e rralla nė botė, nė mos i vetmi, ku asnjė hebre nuk iu dorėzua nazistėve.
Fryma e filozofisė: Diktatura komuniste me politikėn e saj veēuese u pėrpoq ta armiqėsonte popullin shqiptar me gjithė botėn, kryesisht me Europėn Perėndimore, por nuk ia doli dot. Si e sqaroni ju dukurinė e pezmatimit psikiko-shoqėror kundėr vetėvetes apo kundėr vlerave kombėtare shqiptare? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Pas rėnies sė komunizmit, populli shqiptar dėshmoi ndaj tė huajve europianė dhe amerikanė po atė ndjenjė miqėsore tė dikurshme. Kjo tolerancė e gjerė e kėtij populli e shoqėruar me tolerancėn fetare, gjithashtu tė vėrtetuar gjatė shekujve, nuk u vu nė dukje e nuk u ēmua asnjėherė sa duhet. E ishte e nevojshme, pėr tė mos thėnė e detyrueshme tė ēmohej, sepse kishim tė bėnim me njė shembull tė shkėlqyer ballkanik nė kohėn qė gadishulli i madh u pėrfshi tej e mbanė nga furtunat shoviniste, nga intoleranca e urrejtja etnike e nga krimet e rėnda tė ushqyera prej saj. Pėr t'u kthyer te miti i katastrofės, ky mit te shqiptarėt, ndėrsa nuk shkaktoi acarim kundėr tė tjerėve, mori, pėr fat tė keq, njė zhvillim tė papritur: pezmatim kundėr vetvetes. Fryma e filozofisė: Rilindasit duhen lexuar e rilexuar gjithmonė, sidomos nė kohėrat e vėshtira. Duke i shfletuar tani, shikojmė se pėrveē shqetėsimit tė tyre themelor: ēlirimit tė Shqipėrisė e pavarėsisė sė saj, ishte njė ankth tjetėr, i vazhdueshėm, i lidhur ngushtė me tė parin: rizgjimi i atdhedashurisė. Pse ndodhi kjo kėshtu zoti profesor?
Prof.dr.Vebi Xhemaili: Kėmbėngulja e tyre pėr kėtė rizgjim, kėmbanat e tyre, thirrjet e zjarrta, shpeshherė tė dėshpėruara, Ti Shqiperi, mė jep nder, mė jep emrin shqiptar dėshmojnė njė tė vėrtetė tepėr dėshpėruese: njė pjesė e shqiptarėve ishin ftohur prej atdheut tė tyre. Turqizimi i qindra mijėra shqiptarėve, greqizimi i njė pjese tjetėr, ngatėrrimi i fesė shqiptare me atė fetare dėshmojnė se ndjenja patriotike te njė pjese e shqiptarėve ka qenė jo aq e fortė siē paraqitej. Njė pjesė e tyre me lehtėsi ishin gati ta kėmbenin atdheun e tyre me njė tjetėr atdhe, njė pjesė kishin turp tė quheshin shqiptarė, tė tjerėt mė lehtė viheshin nė shėrbim tė forcave kundėrshqiptare. Fryma e filozofisė: Duhet thėnė se kjo nuk ishte njė dukuri e rrallė? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Nė shumicėn e vendeve, ashtu siē ka njė perqindje tė popullisė me prirje kriminale, ka dhe njė perqindje me prirje tė mbrapshtė (perverse) kundėr atdheut tė vet. Kjo ėshtė e njohur qė nga kohėrat antike, kur midis grekėve tė vjetėr gjendeshin gjithmonė njerėz e prijsa qė bashkoheshin me armiqtė e Greqisė, e gjer nė kohėn tonė, te grupimet e ndryshme politike, sidomos ato ekstremiste, terroriste, maoiste etj., cilėsi e parė e tė cilėve ėshtė urrejtja kundėr vendit tė tyre dhe bashkimi me ēdo forcė tjetėr qė ėshtė kundėrshtar i tij. Fryma e filozofisė: Si e komnetoni qanesine dashuria ndaj atėdheut zoti profesor? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Shqetėsimi dhe ankthi i rilindasve lidhur me kėtė hall tė madh tregon se prirja kundėrshqiptare e njė pjese tė shqiptarėve ka qenė njė rrezik i ndjeshėm pėr formimin e Shqipėrisė etnike. Njė prirje e mbrapshtė nuk mund tė mbetet gjallė pėr njėkohė tė gjatė pa u ushqyer. Dashuria pėr atdheun ėshtė njė ndjenjė e shėndetshme e natyrale, e cila me pak pėrkujdesje kultivohet lehtė. Kurse prirja e kundėrt, mosdashuria pėr popullin tėnd, ėshtė rrjedhojė e disa faktorėve kėmbėngulės. Injoranca e thellė ku u zhyt pėr shumė shekuj populli shqiptar, mungesa e shkollave, e universiteteve, e akademive, e institucioneve kulturore e, natyrisht, mungesa e strukturave shtetėrore e zbehu fort shqiptarizmin ose, nė rastin mė tė mirė, e la atė nė njė nivel primitiv, qė me vėshtirėsi e kapėrcente folklorizmin. Nė kushte tė tilla, pėrkitja me njė kulturė tė huaj ishte tronditėse pėr shqiptarėt. Ajo krijonte dy rrjedhime: ose i shtynte ata, qė nė shembullin e kėsaj kulture tė ringjallnin kulturėn e vendit tė vet, ose e kundėrta, i largonte pėrfundimisht prej atdheut. Fryma e filozofisė: Nė njė artikull tuajin tė botuar ne faqet e Shqipėrisė sė bashkuar ju theksojshi se:...kėshtu qė nė prag tė ēlirimit tė Shqipėrisė etnike apo trojeve etnike shqiptare ii kemi patur tė dyja prirjet: atdhedashurinė e disave dhe antishqiptarizmin e, disa herė kundėrshqiptarizmin e tė tjerėve? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Rilindasit u pėrpoqėn si titanėt t'i bindin shqiptarėt se nuk duhej tė turperoheshin nga realizimi i konceptit tė Shqipėrisė etnike, se ata kishin njė atdhe tė bukur, se kishin njė gjuhė madhėshtore, njė nga 5 - 6 gjuhėt themelore tė Europės dhe njė nga 10 - 12 gjuhėt themelore tė botės, se ishin racė e bukur trupėrisht dhe tepėr e aftė mendėrisht, se kishin njė histori tė shkėlqyer, se gjėmat kombetare nuk ishin njė arsye pėr t'u ftohur me atdheun, por pėrkundrazi pėr t'u afruar mė fort me tė. Fryma e filozofisė: Aksioni i rilindasve pėr zgjimin e vlerave tė Shqipėrisė etnike ishte mė i madhi e mė i gjeri aksion kulturor e patriotik nė krejt historinė shqiptare. Rrallė herė emėrtimi i njė lėvizjeje pėrkonte plotėsisht me qėllimin e saj, ashtu si nė rastin e Rilindjes shqiptare. Nė tė vertetė ishte ajo qė e rilindi Shqipėrinė etnike, ose pėr tė qenė mė tė saktė, ishte ajo qė e lindi Shqipėrinė moderne si dhe konceptin bashkėkohor pėr realizimin e programit politik tė FBKSH-sė dhe AKSH-sė? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Qė kjo lėvizje e ky vrull tė ishin tė suksesshėm, rilindasit e himnizuan dhe e sublimuan historinė e shqiptarėve, ata qėmtuan nė tė kryesisht kulmet e ndritura, duke mos u ndalur nė njollat e saj. Po me aq kėmbėngulje ata vunė nė pah vlerat morale e fizike tė shqiptarėve, kryesisht virtytet, pa dashur tė ndalen nė cenet e tyre, qė nuk ishin mė tė pakta se virtytet. Kjo ishte rrjedhojė logjike e qėllimit tė lėvizjes: rifitimit tė besimit tė humbur.
Pjesa e dytė Fryma e filozofisė: Njė arsye tjetėr qė e pėrligjte plotėsisht optikėn e tyre pozitive ishte propaganda kundėrshqiptare, qė kishte nisur ndėrkaq tė kultivohej nga fqinjėt e Shqipėrisė etnike: kryesisht nga rrethet shoviniste serbe e greke. Ishte njė propagandė e egėr dhe shtazarake qė rrallė herė ishte parė nė fytyrė tė dheut. Pėrballė kesaj furtune tė sėmurė, rilindasit shqiptarė mbajtėn njė qėndrim fisnik e tė admirueshėm. Nė vend qė tė binin nė nivelin e saj, duke u pėrdhosur edhe vetė nga balta e kundėrshtarėve, ata zgjodhėn pėrgjigjen e tėrthortė: lartėsimin e vlerave shqiptare. Pse ndodhi kjo kėshtu? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Ky vizion optimalist i rilindasve, i pėrfaqėsuar nė radhė tė parė prej Naim Frashėrit e mė vonė prej Gjergj Fishtės, u bė objekt vėrejtjesh e kritikash mė pas e vazhdon ende sot, nė mėnyrė tė drejtpėrdrejtė ose tė tėrthortė. Nė ngjarjet e fundit tragjike tė Shqipėrisė, luftėrave qė i zhvilluan shqiptarėt pėr ēlirimin dhe bashkimin kombėtar si nė Kosovė, Kosovėn Lindore dhe Iliridė paraqet vazhdimin e asaj rruge tė mbarė qė dikuri trajtohej si vizion rilindas qė u sulmua dhe vazhdon akoma tė sulmohet nė mėnyrėn mė barbare prej fqinjėve tanė dhe forcave regresive politike shqiptare. Fryma e filozofisė: Njė grusht intelektualėsh renegatė e njė grusht politikanėsh tė papėrgjegjshėm, tė bashkuar me turmat e vulgut shqiptar, u pėrpoqėn dhe arriten t'ia vinin zjarrin Shqipėrisė? Cili ishte qėllimi i tyre zoti profesor? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Qėllimi i tyre ishte zhbėrja e Shqipėrisė, ēka ata e treguan me shkatėrrimet e vlerave kombėtare, tė atyre qė nuk ishin prekur as nga pushtuesi otoman e as nga ai nazist. Nga kėto ngjarje Shqipėria, e ndoshta jo vetėm Shqipėria, por Europa e tėrė, nxori njė mėsim qė asnjėherė nuk ka qenė kaq i qartė: nė kushtet e demokracisė turmat vulgare tė fshehura prapa fjalės "popull" mund tė kthehen nė varrmihės tė demokracisė, po aq sa tiranėt, nė mos mė keq. Kjo ėshtė arsyeja qė grekėt e vjetėr, kur diskutonin pėr demokracinė, pėr tė mirat e tė kėqiat e saj, ishin tepėr gjakftohtė, pa paragjykime, rrjedhimisht pa entuziazėm. Nėn trysninė e populizmit tė majtė, bota e sotme, ashtu siē ka harruar mjaft mėsime tė historisė, e ka harruar, me sa duket, edhe kėtė menēuri antike. Shqipėria, qė e provoi nė mish tė saj ē'do tė thotė kjo karikaturė e demokracisė, shpresojmė tė mos e harrojė. Mėsimi i parė, ėshtė i qartė: demokracia e pashoqėruar nga njė strukturė ligjesh e njė strukturė e fortė shtetėrore qė tė sigurojė funksionimin e saj, mund tė kthehet lehtė nė tė kundėrtėn e vet. Fryma e filozofisė: Pėrsa i pėrket kritikės ndaj vizionit tė rilindasve shqiptare, ajo, gjithashtu, duhet parė nė rrethanat kur ėshtė bėrė e nė zhvillimin e dramės shqiptare. Ai vizion inkurajues lindi nė kushte tė caktuara, pėr njė qėllim tė caktuar. Nė kushte tė mevonshme, kur kombi shqiptar, ose se paku njė pjesė e tij qė e kishin shtetin e vet tė pavarur, ndeshej me probleme tė tjera, me probleme tė se drejtės, tė demokracisė, tė emancipimit shoqėror etj., ai vizion kryekrejt optimist nuk ishte i mjaftueshėm. Ndaj dhe bota shqiptare kėrkoi dhe gjeti shtigje tė reja tė mendimit e tė veprimit. Mendimi juaj pėr kėto procese? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Ndėrkaq duhet thėnė se, sipas njė tradite tė keqe ballkanase e sidomos shqiptare, tradite tė tė hedhurit nga njė skajshmėri nė tjetrėn shumė shqiptarė u treguan tė paaftė tė pranonin evoluimin e mendimit e tė kulturės politike. Duke mos e kuptuar pasurimin e traditės ata nuk njihnin veē shkėputje tė dhimbshme, shkėputje tė pasura me rrėnim, paroksizmi i tė cilave arriti kulmin ne mars tė vitit 1997. Nė botėn e egėr ku jetojmė, nė kushtet kur Shqipėria ėshtė ende e brishtė, kur ajo ėshtė realisht e jo mitikisht e kėrcėnuar, nė kushtet sidomos kur kombi shqiptar vazhdon tė jetė i prerė mė dysh, vizioni rilindas mbetet vizioni bazė pėr botėn shqiptare. Kritika kundėr veseve e ceneve tona, ashtu siē bėn gjithė bota pėr vetveten, nuk ėshtė veēse njė plotėsim i kėtij vizioni e jo njė pėrmbysje e tij. Fryma e filozofisė: Pėr tė parė mė rrokshėm si funksionon njė bashkėjetesė vizionesh, qė, nė shikim tė parė duket e pamundur, le tė kujtojmė Faik Konicėn dhe qėndrimin e tij ndaj Naim Frashėrit. Prof.dr.Vebi Xhemaili: Po Konica, personalitet brilant i kohės dhe kulturės shqiptare, ishte i pari qė u pėrpoq tė hidhte njė dush tė ftohtė mbi zjarrminė rilindase. Me tė drejtė ai u pėrpoq t'u kujtonte shqiptarėve jo vetėm cenet e tyre, por dhe mbrapshtite dhe marrėzitė e tyre tė herėpashershme. Ndėrkaq, e parė nga largėsia e kohės, optika e tij ėshtė kundėrthėnėse. Ai ėshtė vetė rilindas e po vetė kthehet kundėr rilindasve. Punon e digjet pėr Shqipėrinė e, aty per aty, i pėlqen tė tallet me tė tjerėt qė bėjnė tė njėjtėn gjė. E adhuron dhe e lavdėron Naim Frashėrin e mė pas i kthehet e s'i lė gjė pa thėnė. Pėrgjėrohet pėr atdheun qė e ka larg, e mbron ku mundet, i del pėr zot kundėr shpifėsve e racistėve, pastaj kthehet e shan, e quan Zululand ai vetė, mė keq se racistėt. Mund tė thuhet kėshtu se ėshtė ai, vetė Konica, qė ngrihet kundėr Konicės. Fryma e filozofisė: Nuk do tė ishte me vend t'i kujtoheshin kėto kėtij kolosi tė kulturės shqiptare, (nė fund tė fundit kolosėve u ēmohen kryesisht lartėsitė) sikur kjo anė e tij kundėrthėnėse tė mos shfrytėzohej me qėllime tė mbrapshta ende sot? Prof.dr.Vebi Xhemaili: Vitet e fundit, kur nė prag tė hyrjes sė Shqipėrisė nė familjen europiane, kundėr saj e kundėr kombit shqiptar shpėrtheu njė fushatė e tėrbuar raciste, me emrin e Konicės dhe me veprėn e tij u bėnė spekulime nga mė monstruozet. Njė zhgan intelektualėsh antishqiptarė, sė bashku me njė pjesė tė medias boterore, qė iu sulėn me njė urrejtje shtazarake popullit tė vogėl shqiptar, pėr ta pėrbaltur, pėr ta mallkuar, pėr ta ndarė pėrjetė nga familja e popujve europianė, u rrekėn ta bėnin Konicėn flamur tė tyre. Ky do tė ishte profanimi mė i lemerishėm pėr Konicėn e madh. Ndaj, pėr ta mbrojtur jo vetėm kombin shqiptar, por atė vetė, birin e tij mė tė madh, jemi tė detyruar tė kujtojmė kundėrthėnien e tij. Nė fund tė fundit, pėrēmimi dhe balta qė do t'i hidhej kėtij kombi do ta pėrbalte, nė radhė, tė parė fytyrėn e kolosit.
|
