Pas perdes sė hekurt tė Vonesės kombėtare

Pas perdes sė hekurt tė Vonesės kombėtare



Shkruan: Dr.Nehat Sadiku



Kombi shqiptar dhe Shqipėria etnike - Shqiptarėt dhe Shqipėria


“Nė kohėn e Rilindjes (Renesancės), mbisundonte bindja se aftėsia e njeriut konsiston nė superioritetin e arsyes mbi ekzistencėn, besim i cili pastaj e pėrcaktonte edhe luftėn si shkencė dhe si mjeshtri (Makiaveli, p.sh., herė-herė kishte qenė strateg ushtarak nė qytetin e tij tė lindjes). Besimi i tillė e karakterizonte epokėn borgjezo-tregtare, e cila politikėn e konsideronte si ēėshtje tė intelektit llogaritės dhe tė talentit profesional (Rürrich-Narra, vep.cit.f.29). Intelekti i kėtillė llogaritės duhej tė vihej nė shėrbim tė pasurimit tė tregtarėve qė e pėrbėnin bėrthamėn e borgjezisė sė ardhme. Ndėrkaq, talenti profesional duhej tė vihej nė funksion tė zgjerimit tė qyteteve tregtare. Kjo e presupozonte kuptimin e politikės si shkencė, mjeshtri dhe aftėsi nė funksion tė forcimit tė pozitės sė qyteteve tregtare dhe tė tregėtarėve si klasė nė forcim e sipėr.” (Mr.Ukshin Hoti, Filozofija e Ēėshtjes shqiptare).

1. Preardhja



Sikur vlen pėr tė gjithė popujt e Balkanit ashtu dhe shqiptarve shumė rėndė ėshtė t'ju pėrcaktohet preardhja sipas mendimit tė shkencės serbe. Neve mė rrėndė se tjerėve, d.m.th. kushėrirve tanė. Problemet fillojnė tė paraqiten tek vendosja gjeografike. Pa kundėrthėnie dhe antagonizma shkencore tė tjerve, tė cilėt e pėrvetsojnė, Shqiptarve historikisht ju ndahet njė hapsirė relativisht e kufizuar, e cila duhet tė jetė, sikur na vetė e quajmė Shqipėria etnike ose shteti i pėrbashkėt i kombit shqiptar, karshi nocionit “Shqipėria e madhe” qė e pėrdor historiografia serbe (dhe ato tjerat sllavomaqedonase, greke, bullgare), dhe me kėtė nocion “me kokė pa krye” shkenca serbe mundohet ti pėrmbledh tek relaksimi etnik ose tek nocioni shtetror kombėtar "shqiptarizmin" (Radakoviq,1998). Ka edhe asi shkenctarėsh tė cilėt thujase edhe kėtė pjesė truallsore shqiptarve nuk do t'ua ndanin apo kishin mirėnjohje se nė tė vėrtetė Shqiptarėt si argument kundėr shkencės serbe tė pėrdornin banimin e shtėrthyer dhe tė plotė tek gjitha trojet e banuara me etnicitetin shqiptar. Shkenca serbe flet se kushėrirėt e Shqiptarve janė nė pėrparsi. Si tė pamohueshme dhe n'sa hera kontrastsisht e argumentuar paraqitet keqpėrdorimi i sekvencave shtetrore. Edhepse ajo dallohet esencialisht prej atyreve etnike, ky argumentim ka pėrparsi nė konturat shtetformuese supremative tė alocitetit dhe ngritjes sė organeve shtetrore nėpėrmjet tė strukturave shtetroro-politike. Pėrgjithėsisht marė shtetet nė Ballkan nuk janė krijuar sikur pjesė pėrbėrse tė njė etnikumi tė mirėnjohur dhe tė pėrgjithshėm por sikur entitete politike "krijesa politike" (Jukiq,1997), tė cilat kanė pėrftuar emrin e etnikumit mė tė madh pėr nga numri i banorėve ose pėr nga "vetėpėrcaktimi i qeverisjes" (Gushiq, 1999).



Kjo sipas analizave politike serbe nuk paraqet specifikum i telasheve balkanike, por sipas mendimit tė mykur tė tyre paraqet "pėrparsinė dhe fatin historik qė ka pasur dhe ka shteti serb dhe shtetet tjera balkanike, dhe njashtu evokohen tė drejtat historike nė mes shtetit". (Brijiq,1997). Sėrbija thirret sikur azhdaja me kryen e plagosur dhe trurėt e ndėrkėmbosur se tradita njemanjike, e tė ariturave toksore dhe kulturore tė shtetit mesjetar serb pėrkundrejt kufijeve jo tė caktuar dhe lėvizės kėrkon tė drejtėn e saj historike dhe politike pėr Kosovėn. Synimet e njėjta i kanė patur edhe bullgarėt edhe grekėt. "Mbeturinat e etnicitetit " nuk kanė masėn kritike tė mentalitetit tė smurė shkencorė dhe asgjisativ serb. E drejta historike aktualizon dhe redenuncon rregullat e konfliktit duke larguar tjerėt prej lojės, rregullat e lojės janė pjesa pėrbėrse e shkencės serbe se si duhet eleminuar popullin shqiptar nė pėrgjithėsi. Koha e ribalimeve tė ndryshme shtetrore, duke artikuluar qasjet e shtryrjes terotoriale tė perandorisė otomane shkenca serbe me sa duket mundohet ti harojė. E posaēarisht me njė logjikė tė pėrdhunuar ngjarjeve historike ua etiketon kalshmėrinė "e huaj" (Trifunoviq,1997) tė gjitha shtetet tjera qė e patėn okopuar "shtetėsinė e shenjtė serbe janė renditur dhe sekondruar mbrenda kategorive tė okupimit" (autori i njėjtė po atje nė vendin e citimit tė njėjtė). 



Edhe nė luftėn shqiptaro-serbe shkenca serbe pat kryer me nder detyrėn e saj tė shenjtė tė pajēolanit tė pėrgjithshėm tė lojrave tė ndytura duke krijuar bindjen tek publiku serb se qenėsia e substancialitetit serb nė Kosovė duhet tė jetė dominante duke shurdhuar veshėt e ngrirė tė ligjeve historik dhe vendimeve politike. Sipas shkencės serbe Shqiprija si shtet brenda pjesės sė saj etnike ėshtė themeluar tek mė vitin 1912. Mundėsitė e kėrkimit nėpėr histori shkencės shqiptare ia askutojnė (pėrkufizojnė) si punė e pambaruar e "rekonstruktimeve historike tė pakuptimta" (Dukmanzhiju, 1996). 



Duke nisur prej kėsaj logjike idiotike dhe shtazarake fashiste dhe shoviniste, duke pranuar nė logjikėn e akcepcionit tė sė vėrtetės si ligj qė ndryshon nė aspektet kualitative dhe cilėsore mund tė them se shtetformimi i vonuar-vonesa pėr formimin e shtetit apo ndėrhyrjet e fuqive tė mėdhaja dhe mplakja e kėrkesave kombėtare apo mbetėsimi rireduktimi me fazat manifestative dhe lentative apo mbrojtėsia dhe ngrreja e njė procesi retardiv politik pėr krijimin e shtetit tė pėrbshkėt nacional-e gjithė kjo vonesė sipas mendimit tim ka pasur pasojat e rrėnda pėr tė gjithė shqiptarėt. Mė e rėndėsishmja me padyshim duhet pranuar se ėshtė reduktimi i shtetit shqiptar nė kufijt qė s'janė aspak etnik. Prandaj lirisht mund tė sjell konkludimin se: problemi shqiptar (Kosova ėshtė njėra prej elementeve tė kėtij problemit, pastaj statusi i pazgjedhur politiko-juridik i popullit shqiptar nė Maqedoni, problemi i Kosovės Lindore, populli shqiptar nė Malin e Zi dhe shqiptarėt e pėrdhunuar tė Ēamerisė) do tė zgjidhet nė potencat shtetrore dhe strategjitė rivale tė shteteve balkanike dhe atyreve qė janė nė rrugėn e mbarė tė formimit (Kosova, Mali i Zi) dhe gjeopolitizimit tė sferave dhe influencave tė fuqive tė mėdhaja nė mes, kundėr apo me rededuksionin e paqės nėpėrmejt forcės dhe boshmėrisė sė premtimeve mbrenda Balkanit. 



Kriza politike nė Maqedoni edhe krizat tjera nė Balkan duke marė parasysh gjendjen e tanishme janė nė fillim tė njė procesi politik me trupin e stėrkuqur dhe laraman. Njė gjė shqiptarėt duhet ta kuptojmė se vlen si e vėrtetė, ajo ėshtė dhe vjen prej vetė faktorit ndėrkombėtar qė mundohet problemin shqiptar ta zgjedh nė forma dhe mėnyra parciale. Kjo strategji ėshtė e drejtuar kundėr interesit tė kombit shqiptar. Nė shprehje ka ardhur devalvimi i sovranitetit, lirisė, shtetformėsisė, tė drejtave me shkallėn e ndryshme tė realizimit, pėrdhunimit tė realitetit kombėtar dhe duke pėrdorur logjikėn e pėrkrahjes apo jo tė saj pėr mbetjen nė pushtet tė klaneve tė ndryshme shqiptare, bashkėsia ndėrkombėtare me premtimet boshe e degjeneruan nukleusin e elitave politike shqiptare. Elita politike shqiptare ende nuk ėshtė formuar! Sa i pėrket pozitės dhe mundėsive reale qė ka ky shtet i brishtė i qeverisur prej jashtė qė tė demokratizohet mvaret prej »Alternativės sė dėshtimit tė projektit multietnik nė fjalė do tė destabilizon pėrfundimisht kėtė shtet dhe do tė riaktualizon seriozisht alternativėn e ridefinimit teritorial tė Ballkanit nė baza monoetnike. Alternativa e ripajtimit tė palės sllave dhe asaj shqiptare dhe ndėrtimit tė njė ardhmėrie me perspektiv zhvillimore do tė varet nga pėrgjegjėsia dhe vizioni i elitave tė tyre politike dhe tė spektrit mė tė gjėrė kombėtar nė bashkėveprim tė ngusht me faktorin ndėrkombėtar. Dilema hamletiane pėr ripajtimin dhe koekzistencėn paqėsore paralele njėri pėr skaj tjetrit tė komunitetit sllavė dhe shqiptar nė kuadėr tė marrėveshjes kornizė nė IRJM mer pėrgjigjen pozitive nga autori i analizės nė fjalė pasiqė kjo ėshtė alternativa e vetme zhvillimore qė ofrohet aktualisht.” (Rufi Osmani, Liria Kombėtare 15.08.2001 “Marrėveshja e paqės nė Maqedoni,perspektivat e implementimit tė sajė nga njė kėndvėshtrim alternativė«).





a) Pranova se vonesa historike e legjitimizimt tė identitetit kombėtar shqiptar ėshtė pyetja kyēse e vazhdimit tė ndėrtimit dhe ngritjes sė plotėsimit tė elementeve tjera nė strukturat e identitetit. Duhet pranuar se kombi shqiptar me kėtė vonim ėshtė nė njė defanzion destruktiv (sipas logjikės serbe), me argumentin se popujt tjerė nė Balkan ideologjinė e nacionalizmit e kanė konstruktuar qysh nė shekullin 19-tė. Sot nė situatat e konflikteve afaronjėse dhe pretendimeve kombėtare munden veē ta rindėrtojnė ose intenzivisht strukturėn dhe gjasat e veprimit t'ia ndryshojnė, Shqiptarėt atė sipas futurologve serbe duhen rindėrtuar. Kėtu duhet me u dhanė pėrparsi se kanė tė drejtė.Vonimi i cili vjen nė shprehje tek defanzioni shqiptar kėrcėllimas ia kufizon mundėsitė e vonesės pėr tė kompenzuar faktet me zgjėrimshmėrinė e pėrcaktuar etnike. Argumenti etnik ka nė konfrontim me simbiozitetin e ideologjive nacionale dhe forcės brutale tė shtetit shumė pak vlehtėsi. Kėtė epizodė historike e ndjenė edhe vetė Muslimanėt e Bosnjes. Vetėm organet e forta shtetrore dhe egzistimi i institucioneve nacionale janė thuajse relevantiv nė situatat e konflikteve. Njė proces i tillė qe i kundėrt nė luftėn shqiptaro-serbe-tė gjitha institucionet fiktive kosovare pėrputhėn dheun apo ikėn jashtė Kosovės -pėrderia institucionet represive serbe kryen punėn e tyre me sukses duke vrarė e therrur popullin civil tė Kosovės. Kjo thuajse nuk ėshtė vetėm problem shqiptar. Nė Evropė sipas shkencės serbe e njohin edhe popujt tjerė qė i patė zėrė gjumi "gjumashėt" (Berqoviq,1999). Ndarja nė shumė shtete e popullit shqiptar paraqet njėrėn ndėr nyjet mė tė koroduara gjer tek ndėrtimi i kombit tė vonuar, duhet distancuar prej atyre autorėve serbe kur thuan se Kosovarėt mundohen ta krijojnė shtetin kosovar me anė tė terorizmit (qėndrime tė tilla shprehin: Makaroviq, Kashliq, Xhinxhiqi, Koshtunica etj). 



Sipas shkencės serbe argumenti etnik ka vlerė duke referuar rėndėsinė e saj nė kėta segmente tė rėndėsishme tė egzistencės sė identitetit kombėtar nėse:



- nataliteti i njė populli me sukses konkuron me potencialin demografik ndaj popujve kushėrirė,ose ėshtė, sikur bie fjala tek shembulli shqiptar shumė i madh;



- mundėsitė e asimilimit tė popujve tjerė janė tė kufizuara, duke filluar prej dallimeve tė mėdhaja nė aspektin substancial, ekonomik, kulturor ose pėr shkak tė kushteve qė participojnė nė rritjen e distancės potenciale;





- bėhet fjalė pėr "dallimet brendafisrore" (Atanasijeviq,1997) dhe "konturat etnike tė adoptimit" (Xhurashinoviq, 1996).





Nė disa raste specifike ku kombi, i cili tenton kah definimi nėpėrmejt shtetit dhe ka pėrparsi nė ekspanzionin demografik, nė tė llogarit, nėse ėshtė historikisht e kapur prej sindromit dhe kompleksit tė vonimit sa i pėrket shtetformimit. Nė disa raste shumėrrallė i ikėn kundėrargumentit nė tė gjitha lamitė ku vjen nė shprehje fakti etnik, ose janė tė meritueshme situatat e shtetformimit historik ose ndryshe.



b) Njė pjesė specifike e koroboracionit qė i mvihet argumentit etnik ėshtė mbrojtja e indigjenitetit (autoktonisė). Kjo nuk ėshtė njė kategori saktėsisht e definuar sa i pėrket dinamikės sė logjikės mendimtare serbe, sepse nuk kanė nevojė tė paraqesin kjartė konsekvencat morale, juridike dhe historike pėr popullin serb nė pėrgjithėsi. Edhepse shkenca serbe haron ta akcepton se indigjiniteti mundet tė pėrcaktohet pas shumė gjeneratash. Ėshtė njė ndėr argumentet ku shkenca serbe ka ngritur barikada shpirtrore dhe ka harxhuar disa miljona dollarė pėr tė kapur pėr fyti iriqin e ngordhur, duke treguar se serbet kanė tė drejtėn pėr tokat shqiptare, edhepse shkenctarėt e Evropės (Malcolm, Leca, Flieger, Susman, Sullivan dhe Walker) pėrbuzin faktet e tilla me elemente propagandistike dhe karakter steril dhe servil pėr shkencėn serbe e cila ka krijuar dhjetra vite me rradhė "pamjen e shėmtueme ndaj popullit shqiptar dhe kulturės sė saj homogjenike dhe iliriane" (Malcolm, 1999). Shqiptarėt nė konflikt me kushėrirėt sipas prognozimeve defekte tė shkencės serbe duheshte tė salutonin kėtė argument. Mirėpo shqiptarėt e treguan natyrėn e tyre krejtėsisht ndryshe, sepse nuk ishin shqiptaret ata tė cilėt mundoheshin shekuj me rradhė tė tregonin "tė drejtat e mėparshme" dhe tė kurorėzoheshin me ata tė vjetrat. Edhepse kjo shumė mirė shihet nė logjikėn rrefuzuese serbe, nė identitetine tyre ardhacak dhe rrebelonjės. Insistimi tek vėrtetimi i jetimit kontinual mbrenda trojeve shqiptare u duket si andrra e zhgjėndosur andriqiane. Edhepse argumenti i tillė i ka shkaktuar mė shumė dėmė se sa dobi popullit serb, edhepse disa herė e kanė pėrftuar epitetin e epitafosur "popull qielli, popull i shenjtė pėr humbjen e fitorve dhe popull ėndrimtat" (Brajoviq,1996).



Tek Shqiptarėt bėhet fjalė pėr vėrtetimin e preardhjes ilire. Ilirėt kanė qenė popujt mė tė vjetėr tė Balkanit, nėn stefat e evidentuara dhe atė qė ka aritur tė zbulojė historia. Pėrderisa pat zotruar bindja se sllavėt janė popull autokton i Balkanit, nė atė lapuri pat dominuar emri ilir. Edhe ngrehina administrative napoloniane e pat marė emrin "Provincat ilire"(1809-1913). Lėvizja e cila solli nė pyetje eksistencėn e perandorisė austriako-hungareze e cila lėvizje mundohej tė bashkonte tokat e sllavėve tė jugut nė njė shtet e pat alarmuar dhe pėrdorur emrin ilir (1835-1848), pėrderisa nuk i ishte ndaluar aktiviteti i saj. E gjithė kjo kolshmėritje dhe pandehmė manipulative sa i pėrket pėrdorimit dhe keqpėrdorimit tė emrit ilir dhe preardhjes sė saj janė elementet nisėmtare tė propagandės sterile dhe amulitike serbe qysh nė shekullin e kaluar, vetėm e vetėm pėr tė treguar indigjinitetin nė Balkan. 



Shqiptarve nuk ėshtė e nevojshme tė ngresin kulshedrat e ngordhura dhe lisat e pėrpjellėzuar rreth kėtij theksimi dhe amurimi. Shqiptarėt e kanė preardhjen prej fiseve Ilire. Ilirėt janė paraardhėsit e shqiptarve tė sotėm, Shqiptarėt nuk janė ardhacak por janė popull autohton dhe popull i vjetėr pėr nga historia dhe tradita e jonė. Pas vitit 1970 edhe Akademia e shkencės shqiptare pat treguar kuptim dhe nevojėn pėr studimet antropolgjike, tė cilat do tė sjellnin "njohuri tė reja sa i pėrket zbulimit tė lidhjeve ndėrmjet Shqiptarve dhe popujve parahistorik e veēanarisht Ilirve" (Becy A.Sigmon, American Scientist,Vol.81,No., 2 mars-april 1993, f.136).

Arheologėt shqiptarė shumė kanė kontribuar nė kėtė drejtim dhe njashtu u patėn formuar si historianė. Rekonstruktimi i sė kaluarės tek Shqiptarėt do tė mirėsjell dhe hap horizontet e reja tė zbulimit dhe tejkalimit tė pengesave financiare edhepse faktori tjetėr ėshtė numri i vogėl i shkenctarėve pėr lamitė me rėndėsi shterore dhe kombėtare. Kėsaj teme duhet ti kushtojnė kujdes tė posaēėm dhe tė meritueshėm, se pėr ndryshe stamnopilija serbe dhe shkenca e saj gati thuajse pas humbjes sė Kosovės dhe kapardikimi i saj nga ana e komunitetit ndėrkombėtar nė kufijt e Pashallukut tė Beogradit (1804), do tė kėrkon stengjet e bujshme dhe konfilkat andriqiane pėr tė vazhduar punėn e saj heratonjėse dhe helmonjėse tė "shpirtit tė shenjtė serbė" (Drashkoviq,1999). Kėtu shkenca serbe do tė mundohet nė njėmijė e mė shumė mėnyra tė kėrkon strehim pėr konstruktet e veta ideologjike duke bazuar ekonomizimn e tezės se sėrbėt janė popull autohton nė Balkan. Kėsaj teze pėr indigjinitetin e popullit do ti kundėrvihet sintetizimi i njohurive shkencore serbe pėr migrimet shqip folur arrdhjet-ardhacakėt, tė shkuarit dhe shkurdhakėt edhe modus vivendi "shtėpiakėt-shtėpiqllarėt" (Frashėri,1991). Komocionet e pėrgjithshme etnike kanė krijuar me arrdhjet dhe shkuarjet shpėrnguljet dhe dundjet kombinimet e reja etnike. Pėrzierjet e popujve ardhacak me vendasit nė shembullin e Shqyptarisė detajisht i ka analizuar antropologu shqiptar Vasko Papallari i cili pat vdekur para do kohe nė Kanada. Studime tė tilla voluminoze kanė bėrė edhe shkenctarėt shqiptarė (Ēabej, Cana, Xhemaili, Krasniqi etj). Faktet e vėrtetuara 100% nuk egzistojnė. Pėr kėtė ėshtė argumentimi tėrheqės dhe ep mundėsi tė reja manipulimeve kvazishkencore nė corpuss studiorumi pro serba. Shembuj e tillė janė shėndruar qė moti nė pralla dhe skeēe pė humoristėt dhe afarozėt e jo pėr shkencėn politike shqiptare.



c). Teza pėr indigjinitetin dhe argumenti i shpėrnguljes nė disputet argumentative nacionale kryqėzohen mė katėrsh. As njėra dhe as tjetra nuk mund pastėrt ti mbart (jo)falsifikimet dhe qėndrimin (jo)kritik. Etnogjeneza nė Ballkan, sikur edhe nė vendet tjera ku kanė qenė migirimet frekvente ka qenė thuajse mė e komplikuar. Gabimi mė i madh do tė ishte ai nė qoftė se do tė pritej afėrsimi apo koegzstencializimi i argumenteve, tezave dhe hipotezave tė shkencės shqiptare me atė serbe. Gjatė kohė solucionet koncepcionet dhe modelet shtazarake dhe tė pėrhirta me frymėn shoviniste dhe naziste ndaj shqiptarve u patėn ushqyer me forma dhe interpretacione tė ndryshme kundrejt kulturės, identitetit shqiptar me pjellurina ekstremiste prej izolomit gjer tek zhdukja fizike e kombit shqiptar. Rėndėsia e tyre politike dhe ideologjike rritet dhe se nuk zvogėlohet nė ēerdhet e epidamisuruara serbe.









Argmentimin e plotė do ta mundja ta paraqitja kėshtu:



E para bazohet nė relacionet dhe mardhėniet e shtetėsimit, shpeshherė e pėrmbajtur nė sintezėn e njė momenti tė zgjedhur tė ēastit historik, kur "shteti i tė parėve" kishte pėrvetėsuar mė sė shumti tokė. Teza shtetrore, le ti themi ashtu, anulon ēdo arguemnt tjetėr dhe bazohet nė mitin tė cilin e pat edukuar ndonji deponium i mbajemendėsisė historike kolektive tė njė populli, siq ishte p.sh. kisha pravosllave serbe, nė shumė raste edhe kėnga popullore epike dhe gojėmbartja.



E dyta nė dallim me tė parėn ėshtė kontraste. Ndahet nė: 

- supozimet e kontinuitetit etnik,

- dhe analizimi i kontinuitetit gjuhėsor, e cila me ndonjė etnicitet pėrkrahet apo jo definon.



Vlerat argumentuese rrjedhin prej ndonji interpretacioni tė caktuar nė bazė tė argumenteve historike tė rruajtura ose bėhet fjalė pėr kėrkimin e rrėnjėve moderne tė gjuhės nė bazė tė stratave tė mėparshme. Arguemnti etnik apo gjuhėsor gėrshetohen sepse gjuha paraqet bėrthamėn lidhėze dhe elementare tė etnicitetit.

Kur bėhet fjalė pėr Shqiptarėt kėtu hapet dilema:

- ndoshta bėhet fjalė pėr kontinuitetin e pashkėputur me gjuhėn Ilire,

- ose elementet tjera gjuhėsore e rrėzojnė kėtė kontinuitet.



Problemet janė tė mėdhaja sepse,



- gjuhėn ilire nuk e njohim nė tė gjitha dimenzionet e saja, kjo nuk ishte gjuhė e shkruar dhe s’mundi tė arinte shkallėn e shkrimit tė gjuhės greke dhe romake,

- Vetė Ilirėt ishin tė ndarė nė fise nė njė hapsirė tė madhe dhe ata fise me padyshim patėn rruajtur separatitet gjuhėsore dhe specifikimet,

- fiset ilire qė jetonin karshi sistemeve gjuhėsore greke, latine ose sistemeve tjera gjuhėsore, ishin gjithmonė nėn ndikimin akulturor kulturave mė tė zhvilluara dhe njashtu nuk patėn mbetur tė izoluara prej ndikimeve tė ndryshme. Gjuhėt nė Balkan ishin gjithmonė nė njė konvergencė konstante.

-dhe vetė sistemet e oblikuara gjuhėsore ndahen nė dialekte nė atė sinhronik dhe diahronik dhe vetė standardizimi i sistemit gjuhėsor paraqet njė punė specifike,e cila mundohet qė kėtė divergjencė ta shlyejė pak a shumė me sukses, gjuha shqipe ndahet nė gjuhėn e Toskėve dhe atė Gege.



Ē) Sidomos diskutimin pėr etnogjenezėn shqiptare mė sė miri, tė themi elegantisht mund ta pėrfundojmė me rekonstruktimin e procesit, qė tregojnė atė, se s'mundej tė ishte, s'mundte tė egzistonte preardhja e "pastėrt".



Midis argumenteve mundet lirisht pėrdorur edhe kujtimi historik gojor, i cili tek shoqėritė me karakter patriarhal ka evidentuar parardhėsit sikur "paraetėrit", tė cilėt themelonin komunitetet e afėrta fisrore apo familjare, kėta komunitete janė shumė mirė tė njohura tek Shqiptarėt dhe nė afėrsinė tyre kushėrirore. Nuk mundet kaluar pa mos e shqyrtuar kėtė kujtesė, e cila gjatė kohė patė caktuar identitetin e fiseve shqiptare dhe malazeze.



P.sh. fisi Kuqi sėpari patėn qenė fis shqiptar. Ashtu kishte qenė gjer nė shekullin 17. Mė vonė ishin fis malazes. Nė bazė tė traditės sė gjallė tre fiset malazese (Vasojeviqėt, Piperėt dhe Ozriniqėt) dhe dy fise shqiptare (Krasniqėt dhe Hoti) kishin paraardhėsin e njėjtė. Nė qoftė se i marim parasysh vlera tė tilla dhe vlera tė ngjajshme, sot bėhet e "kufizueshme" ajo qė finguron si kombėtare. Nė gėrshetimet e ndėrsjellta tė banimit pati mbretėruar njėra prej gjuhėve dhe ndoshta pėrkatėsia fetare mes pravosllavizmit dhe katolicizmit.



Se sa nekonkluzive kishin qenė identitetat na flet njėra prej kronikave mesjetare (prej fillimit tė shekullit 15.). Paraqitet njė udhėheqės me emrin Vonga ose Vuga, i cili pėr veten thotė se ėshtė srboshqiptarbulgarvlleh. Edhe ky element tregon se sa i ndėrlikuar ėshtė procesi i etnogjenezave balkanike. Dikushi pėr veten pat gjykuar se i ka rrėnjėt nė katėr etnikumet, sikur ti thonim kėshtu sot kėsaj. Gėrshetimet mė tė mėdhaja patėn ndodhur nė pjesėt e skajshme tė kontaktimit, qoftė pėr vendasit apo ardhacakėt. Ēdo bėrthėmė banuese kishte pasur tendencė qė tė pėrhapej me rribanimin apo asimilimin. Qytetet patėn rolin e veēantė tė njė civilizimi nivelizues, sikur e kishin rolin disperzues vendet rrallė tė banuara dhe malore.









2.Kontinuiteti dhe diskontinuiteti



Historia e njohur nė hapsirėn e sotshme tė Shqipėrisė etnike d.m.th nė hapsirat moderne tė etnikumit shqiptar vetėm pjesėrisht na spjegon etnogjenezėn shqiptare. Prej sė jashtmi hapsirat pranė detit ishin shumė tė lehta pėr depėrtime, nė brendėsi pa shumė tė ngėrthyera.



a). Nė horizontin e njohur historik kėto troje kalojnė nėn kolonizimin helen.Vendet pėrballė detit ishin tė banuara me substancialitetin ilir. Midis tyre fiton qyteti Durės njė rol tejet tė rėndėsishėm. Ngjajshėm sikur qyteti Epidamnusi, njė shekull para erės sonė ishte koloni e ishullit Korfuzit (Korkyre), qė ishte bėrė qysh ma parė pjesa pėrbėrse e kolonizimit grek. Me zhvillimin dhe ngritjen e kolonive tė tilla shkaktoi njėfarė kontrasti midis bregdetit dhe brendėsisė nė kuptimin etnik dhe civilizues.



Gjatė shekullit tė parė tė erės sonė tė gjitha trojet ilire bjen nėn pushtetin romak. Administrata romake ishte ma efikase se kolonizimi grek tek nivelizimi i popullatės ballkanike. Edhe romanizimi ishte nė pėrputhshmėri me intereset vitale tė shtetit imperial, siē ishte ajo romake, ma efikase se helenizimi, edhepse nė afėrsi tė bregdetit tė dyja rrjedhat deri diku gėrshtetohen. Nivelizimi kulturor ishte i kufizuar brenda nė afėrsi tė bregdetit. Kishte ardhur gjer tek kolonizimi me ushtarėt e paguar tek luginat pjellore. Relativisht ma kompakte dha ma shumė tė izoluara kishin mbetur fiset malore duke i rrezistuar romanizimit. Shpeshherė i iknin "pushtetit imperial". Kjo nuk vlente vetėm pėr perendaorinė romake, por ma vonė edhe atė osmane. Ndarja midis banorėve tė fushave pjellore dhe viseve tė pakalueshme malore kishte domethėnien civilizuese. Kishte edhe pasojat politike. Rendi fisėror nė pėrgjithėsi e rruante njė shkallė tė lartė tė pavarėsisė. Kėto fise ishin pandėrprerė edhe nė konfliktet midis veti ishin tė detyruar qė tė ngrenin shumė kontakte midis veti me civilizimin fushor dhe rrethet globale shtetėrore. Kėto ishin kanalet e ndikimit tė akulturimit. Edhe nė kėtė drejtim shumė rėndė ėshtė tė flasish pėr njė autoktonitet tė vėrtetė si banim i pandėrprerė nė hapsirėn e njėjtė nė njė izolim relativ.



Pas ndarjes sė pernadorisė romake (nė atė lindore dhe perendimore, parasegjithahsh ėshtė i rėndėsishėm viti 395), kufiri kalonte nėn zemrėn e Ballkanit dhe teritori shqiptar gjindej "nė lindje". Nuk ishte kjo pėrcaktimi i qartė dhe i fundit. Pjesa pranė Adriatikut e caktonte lėvizjen e kufirit midis pushtetit bizantin dhe pretendentėve tė ndryshėm nė rolin imperial perendimor. Sikur edhe teritoret tjera ashtu edhe ajo shqiptare shpeshherė gjindej nė ndarjen imperiale. Ndarjes politiko-adminsitrative nėpėr Ballkan i bashkangjitej edhe kontrasti i denominacioneve, parasegjithash nė raport midis pravosllavizmit (me qendrėn e saj nė Konstantipol apo Carigrad apo Stamboll) dhe krishterizmin me qendrėn e saj nė Romė.



b) Fundi i antikės dhe ndėrprereja shtetėformėsisė nė Ballkan kohėn e dyndjes sė popujve, duke e ndryshuar pamjen etnike tė Ballkanit. Me kėtė nocion kuptojmė dyndjen e etnive apo fiseve, gjermane, sllave dhe sarmatiko-mongoloide pas vitit 375. Kėtė dyndje tė popujve e kishte shkaktuar arrdhja e Hunėve nė bregdetin e Detit tė zi. Ata kishin shkaktuar presion ndaj gjermanėve Gotėve duke krijuar fluksin qė zgjati gjer tek gjysma e dytė e shekullit 7.

Nėse do ti kompletonim ngjarjet, do tė thonim, se kėto toka tė pėrmendura tek dyndja e popujve e kishin pritur me

- popullin romak apo tė romanizuar tė qyteteve dhe

- popullatėn prej brendėisė, qė greqizimi dhe romanizimi nuk kishte pasur thuajse asnjėfarė ndikimi, edhe pse ishin ndikimet akulturative tė pranishme. Egzistonte njėfarė hendeku apo ndarje civilizuese duke pasur konotacione etnike dhe ndarje gjuhėsore. Nė rrethanat e tilla popujt e arrdhur u interpoluan. Nė disa raste ndarja ishte aq e thelluar sa qė, me rruajtjen e hapsirės sė vet vjen gjer tek etnogjeneza e popullit.



Pozita dhe roli i qyteteve ishin lėnė anėsh pėr nji kohė tė gjatė. Ardhacakėt qytetet nuk mundnin ti mernin, mirėpo disa prej tyre nė brendėsi i kishin rrėzuar. Pėr atė shkak pėrgjat bregdetit Adriatik nė "pjesėn ballkanike" shumė gjatė do tė zgjasi kontinumi civilizues nė kuptimin kulturor, fetar dhe gjuhėsor dhe nė ndonji kuptim tjetėr. Ky arguemnt ėshtė shumė i rėndėsishėm pėr tė gjitha etnogjenezat nė kėtė vend. Populli vendas nė brendėsi ishte tėrhequr para ardhacakėve. Nė shumicėn e rasteve erdhi gjer tek krijimi i amalgameve etnike. Kushtet, qė pėrcaktonin tek kėto amalgame emrin etnik, gjuhėn dhe memorinė historike, janė tejt tė ndėrlikuar.



b) Ardhja e Sllavėve nė Ballkan ishte njėra prej depėrtimeve mė tė mėdhaja, mė kompakte dhe e pandėrprerė. Pėr atė shkak pasojat e saja pėr etnogjenezėn ballkanike janė tejet tė komplikueme. Me njė banim tė tillė u vendos njė kushėriri e afėrt, qė ėshtė shumė me rėndėsi pėr ta kuptuar etnogjenezėn shqiptare. Nuk mundemi cėnuar argumentin se ishte tejet reciproke se me arrdhjen e tyre tė pėrgjithmontė, Sllavėt shumė shpejt i ngritėn qendrat e tyre tė shtetformėsisė. Nė mes tyre edhe ajo ma e rėndėsishmja pėr popullin shqiptar ajo serbe. Kėta qendra ishin midis veti pandėrprerė nė rivalitet dhe konflikt. Egzistonin edhe ato qė ishin lidhur pėr pernadoritė e shpėrbėra si nė lindje ashtu edhe nė perendim. Tė gjitha nė kushėrirnė shqiptare u sollėn grabitqarisht ndaj tokave shqiptare duke shtyer njėri tjetrin dhe duke mėnjanuar prej aty.



Historikisht do tė thonim se janė themeluar dy elemente tė ndėrhyrjeve imperiale duke i ndjekur ajo "bregdetare" dhe ajo prej "brendėsisė". Pushtimet e huaja ndaj tokave etnike shqiptare vazhduan edhe nė shekullin 9-tė. Pjesėn e sotme jugore tė Shqipėrisė e nėnshtroi Bullgaria, pastaj kaloi nėn perandorinė maqedonase nė krye me Samuilin (pjesa e dytė e shekullit 10), qė e shkatroi princi bizantin Bazilij (976-1025). Nė shekullin 11 si zavendėsues i okupimit imperial perendimor erdhi:Venediku. Me sukses i okupoi vendet prej Istrės deri nė Dallmacia. Nė teritorin e sotshėm tė Shqipėrisė kjo fuqi e rre i ngriti disa pika kryesore, nė mes tyre edhe Shkodrėn. Venediku shpeshherė paraqitej si mbrojtės apo si ana e tretė sepse kishin profit prej konflikteve nė mes "jugut" dhe "veriut" apo prej brendėsisė sė Ballkanit ndonji pėrbėrje e ardhur imperiale.



ē) Si "faktorė i tretė" gjatė shekullit 11 paraqitet normanizmi italianojugor. Nė udhėheqjen e Robert Guiscardit dhe djalit tė tij Bomundit pushtuesit paraqiten prej anės tjetėr tė Adriatikut. Kėta pushtues e definojnė pėrfundimisht Shqipėrinė. Nė vitin 1081 Normanėt u munduan ta dėbojnė pushtetin bizantin. Nė ambiciet e tyre pushtuese u bėnė rival tė venedikasėve dhe koalicionet ishin tejet tė komplikueme. Nė Kėto rivalitete ndahet emri Shqipėri nė format e shumta dhe pėrdorimet, qė tė mos themi verzionet. Ky ishte fillimi i definimit teritorial dhe etnik, qė e patėn vazhduar pretendentėt e arrdhshėm nė teritorin mėtej Adriatikut, Anzhujėt e Napolit (prej shtėpisė frenge tė pushtetmbajtėsve Anjou), qė e kishte fituar "kronėn" napolitike-sicilike.



Nė vitin 1272 Karel I.mbreti i Neaplit dhe Sicilisė, e nėnshtroi qytetin Durrės duke e zgjedhur pėr disa kohė rivalitetin bizantino-venedikaso-norman. Parasegjithahsh ėshtė shumė me rėndėsi pėr historinė shqiptare, se ishte shpallur si mbret shqiptar (Rex Albaniae).

Gjatė kėsaj kohe erdhi gjer tek pėrqėndrimi i njėfarė teritori trefishor, qė bėhet etnikisht shqiptarė:

- pjesa veriore pėrkohėsisht figuron brenda shtetformėsisė serbe,

- pjesa e mesme, e cila politikisht definohet si Shqipėri, ėshtė pjesa pushtuese prej "bregut" tjetėr tė Adriatikut,

- pjesa jugore mbetet si njėfarė egido e shtetformėsisė sukcesive, qė vijnė prej asaj bizantinase (romakolindore).



Duhet theksuar se, kufijt nuk kishin qenė stabile dhe egzistonjėse. P.sh. qyteti i rėndėsishėm Durrsi, prej shekullit 11-14 afėr tridhjet herė e kishte ndruar tė zotin. Me ngritjen e shtetit feudal serb nėn udhėheqjen e Shtefan Dushanit (1331-1355) nėn pushtimin e kėtij shteti u gjend e gjithė Shqipėria etnike, pėrpos Durrsit dhe Vlorės. Mirėpo edhe kjo ishte njė gjendje e pėrkohėshme dhe kalimtare.



d). Afirmimi i emėrit shqiptar me titullin mbretėror, edhe pse nėn pushtetmbajtėsit e huaj, kjo ėshtė tejet e rėndėsishme. Nė mes tė kėsaj rruge siē do kund nė Ballkan nė njė rudimentaritet tė definuar dhe jo vetėm shtetformėsia por nė tė shumtėn e rasteve edhe vetė etniciteti-etnikumi. Titujt mbretėror me plot qejf i ndante papa nė Romė dhe me njė veprim tė tillė i paronte pushtetit imperial tė Bizantit dhe parasegjithahsh (asaj pravosllave) autorizimeve tė kishės.



Ndoshta kjo ndarje pak a shumė si e mjegullt ėshtė rimbartur nė memorinė historike shqiptare, tė mos themi vetėdijen kombėtare. Kjo ėshtė ashtu sepse "mbretėria shqiptare" nuk e kishte virulentitetin e njėjtė sikur ajo kushėrirja. Me siguri se zgjatja e saj e shkurtė nuk mundej tė lente tragje tė thella nė vetėdijen shqiptare. Mundet pėrfunduar se, me paraqitjen e emėrit Rex(mbreti) i Shqipėrisė ngritet "bėrthėma" e emėrimit etnik me pasojat e ndryshme evidente. Ky emėr shkallė-shkallė i tejkalon emėrat lokal apo emėrat e fiseve. Nuk duhet ēuditur, se historiografia shqiptare, me konstituimin e saj serioz, mundohet pėr rekonstruktimin e njė mekanizmi politikointegronjės tė "mbretėrisė shqiptare". Nuk dihet ende saktėsisht, se si quhet ky emėr dhe kush ishte me tė nė fillim i emėruar. Egziston bindja se kishte jetuar njė fis i vogėl, qė nė shekullin e dytė e pėrmend Ptolomeu (Zbornik Albanci, Ljubljana, Cankarjeva Založba, 1984, f.15) si Shqiptar. Ky fisi ilir dhe kjo e dhėnė ėshtė shumė me rėndėsi. Tregon apo argumenton kėto gjėra

- hershmėrinė relative tė emrit shqiptar, duke theksuar pėrparėsinė e tij ndaj kushėrirėve tanė tė mė vonshėm,

- preardhjen ilire tė Shqipėtarėve, pėr tė cilėn bėmė fjalė.



Qendra e "Shqipėrisė sė hershme" kishte qenė nė Krujė, qytet ku gjindej qendra e episkopatės qė duhej Episcopus Arbanensis.

Lidhshmėria me fisin e sipėrpėrmendur mundet tė jetė edhe e dyshimtė. Nė kuptimin e plotė tė fjalės sė theksuar emėri Shqipėri paraqitet tek nė shekullin 11. Shpeshehrė nė verzionin Arbanitai dhe kėto ishin ushtarėt nė shėrbim tė administratės bizantine apo pushtetit shetėror. Prej vitit 1285 ėshtė i rruajtur dokumenti qė flet pėr gjuhėn shqipe (lingua albanesca). (Enciklopedia e Jugosllavisė, Zagreb, MCMLV.f.153).



Mė validative janė mendimet qė bazohen nė ndarjen kontinuale tė "trojeve shqiptare". Para arrdhjes sė pushtetit otoman (Turqėt), nė shekullin 14. mundet tė flitet pėr rrėzimin e pushtetit tė huaj, por jo edhe pėr ndonji pushtet tė bashkuar shqiptar. Ashtu qė nė

- vitin 1347 ėshtė dėbuar pushteti bizantin,

- nė vitin 1350 janė dėbuar feudalėt anzhujanė dhe 

- nė vitin 1355 me vdekjen e perandorit serb Dushanit erdhi gjer tek shpėrbėrja e shtetit mesjetar serb.



Ndoshta rrethanat e tilla do tė ishin tė volitshme pėr themelimin e shtetit shqiptar, mbetet vetėm njė spekulim historik. Erdhėn otomanėt Turq dhe afėr pesė shekuj, i orientuan rrjedhojat edhe nė aspektin etnik nė Ballkan.



3. Problemi kryesor i pėrcaktimit tė "shqiptarizmit" mė parė apo ma vonė gėrshetohej me mardhėniet shqiptaro-serbe. Etnogjenezat, qė i pėrfshijnė hapsirat e njėjta, historikisht ballafaqohen tė dy popujt. Raporti i forcės nė mes tyre matet nė radhė tė parė, siq theksuam, nėpėrmjet tė aftėsisė dhe mundėsive pėr ta definuar popullin nėpėrmjet tė shtetit.



Matja e forcės shumė e ka pėrcaktuar edhe memorinė historike tė dy popujve asaj serbe dhe shqiptare. Nuk duhet habitur se nė njė shkallė tė madhe kjo pėrkthehet (transformohet-mbartet) nė njė rivalitet historiografish.



a). Serbia mesjetare, qė e kishte pėrjetuar kulmin e zgjėrimit tė saj teritorial me qeverisjen e Dushan Stefanit, qė i ndanė emrin i Forti (1308-1355), ėshtė njėri prej "argumenteve" serbe. E kishte zgjėruar pushtetin nė Shqipėri, si edhe nė Maqedoni. Nė vitin 1346 mbreti Dushan nė Shkup u kurorėzua si mbret i Serbėve dhe Helenėve (Grekėve) dhe kėshtu shprehu pretenzionet e tija pėr trashigiminė bizantine; e pushtoi Thesalinė dhe Epirin dhe pushtimi i ardhshėm do tė kishte pėr pretendim edhe kronėn bizantine: Konstantinopolin apo Carigradin. Kėto pretendime shteti serb nuk e realizoi kuri, por kėtė e realizuan Otomanėt Turk.



Edhepse Shqipėria arriti njėfarė identiteti nėpėrmjet tė definimieve normane dhe anzhuje, kėtė Serbėt pėr shkak tė njė tendence holistike pėr trashigiminė e plotė bizantine nuk e pranuan jo si argument dhe jo si memori historike. Shtetformėsia mesjetare serbe Shqiptarėve njė "individualitet" tė tillė nuk ua kishin njohur kuri.

Kur mbretėria osmane dominoi, edhe njė individualitet tė tillė nuk ia mirėnjohu popullit shqiptar. Edhe kjo ėshtė e rėndėsishme.

Nė rivalitetet shqiptaro-serbe vjen nė shprehje dhe ėshtė tejet e rėndėsishme domethėnia e mėnyrave tė adoptimit ndaj pushtetit osman. Kjo nuk ėshtė vetėm pyetje e saj se nė realitet ēka kishte ndodhur. U adoptuan edhe shumė feudal serb. Miti i Kosovės (lidhur ngushtė me luftėn kosovare nė vitin 1389) e kishte ndryshuar humbjen nė njė fitore morale. Kjo do tė fliste pėr "detyrėn e shenjtė" civilizuese tė krishterizmit Serb nė konflikt me aziatizmin dhe islamin. Shqiptarėt si tė tillė "do tė ishin" njė vegėl e korudauar nė duart e Turqėve, dhe do ti shėrbenin mbretėrisė osmane si "aleat natyror".



B). Rezistimi ndaj pushtetit turk ka krijuar edhe njė hendek tė trivializuar edhe nė memorinė shqiptare. Ky rezistim lidhet me njėrin prej herojėve ma tė njohur tė kėsaj memorie Gjergj Kastriotin, i njohur si Skėndėrbeu (1405-1468). Me emėrin e tij lidhet edhe pavarėsimi nė shtetformėsinė shqiptare pėr atė shak Skėnderbeu ėshtė simbol i dyfishtė i substancialitetit dhe egzistencialitetit politik: hero kombėtar dhe luftėtar kundėr pushtetit tė huaj. Kėtu bėhet fjalė pėr njė sjellje inkluzive tė popullit shqiptar nė dallim prej asaj serbe qė ėshtė ekskluzive-transferonjėse-transregresive.



Ky shtetėformėsim ėshtė ballafaqur me atė serb, qė pėr kohėn e njėjtė nuk tregonte virulentitet tė njėjtė, ngjajshėm edhe me analizėn nėnshtronjėse, qė del prej pretekstit tė kohės. Skėnderbeun e pėrkrahte Venediku, e ndihmonte edhe mbretėria e Napolit dy fuqi, qė kishin pretenzionet e veta ndaj teritorit shqiptar, nė njė rezistencė specifike siq ishte ajo e Skėnderbeut mundoheshin ta ndalonin depėrtimin (Invazionin) turk. Rezistimi mbaroi nė vitin 1478. E gjithė Shqipėria u bė pjesa e peradorisė osmane. Pas paqės me Mehmedin e II, dhe Republikėn e Vendikut (1479) Shkodra kaloi nėn pushtetin turk. Dursi, qė ishte nėn administrimin venedikas pas vitit 1392 rra nėn jurisdiksionin osman nė vitin 1501. Qendra e Sanxhakut (turqisht i thonė apo ka domethėnien e "flamurit", ishte njėsia kryesore administrative edhe nė kuptimin ushtarak tė fjalės. Ndahej nė vilajete dhe nahi. Disa sanxhake e pėrbėnin pashallukun) u bė Shkodra. Nė tė hynin pjesa e sotme veriore e Shqipėrisė dhe Mali i Zi dhe njė gjendje e tillė zgjati gjer nė shekullin 16. Pushteti turk nė aspektin administrativ nuk e bashkoi Shqipėrinė. Mbetėn nėn kėtė pushtet me njė vetėqeverisje tė zgjėruar dhe rend fisėror. Dallimi midis Shqiptarėve dhe Malazezėve ėshtė e kufizuar tek gjuha dhe religjioni, qė mjaftonte pėr ndarjet e mėvonshme kombėtare. Pushteti turk i kishte trasuar tragjet e thella nė etnikumin shqiptar. Shumica e pranoi fenė islame dhe kėshtu u lidh fortė me perandorinė dhe nė kėtė mėnyrė njė numėr i madh Shqiptarėsh kishin shėrbyer nė ushtrinė dhe administratėn turke. Nė vazhdim kishin pėrparėsi tė madhe edhe grekėt, serbėt dhe Malazezėt.



c) Faktet historike nuk janė tė ngjajshme me memorinė historike. Edhepse ai para ekspanzionizmit turk i ksihte caktuar stereotipet mendonjėse dhe ai, qė i pėrkiste gjendjes, qė perandoria otomane e kishte ngritur gjatė katėr shekujve duke u mirėmbajtur, rekonstruktimi i historisė i kėsaj periudhe ėshtė tejet konstraste nė mardhėniet serbo-shqiptare.



Me lulėzimin e shtetit serb mesjetar shtetformėsinė mesjetare serbe gėrshetimi etnik shqiptaro-serb ėshtė shumė i mjegullsuar, sepse Kosova sipas historiografisė (Serbėt e quajnė si Kosovė dhe Metohi) deri diku u gjet nė qendrėn e shtetit serb. Patriarhati nė Pejė, si njė simbol i lidhjes midis pravosllavizmit dhe shtetit, ishte themeluar nė vitin 1219. Nė mbarė Kosovėn janė ngritur shumė monumente qė flasin pėr fuqinė dhe vlerėn e lartė artistike dhe me kėtė e ngrenė lartė dinjitetin kombėtar serb. (Dimitrijeviq, 1999:13 Istoria Srba u Kosovu i Metohiji). Njė historian tjetėr serb shkruan se: "Nuk mundet tė themi me siguri pėr rrethanat dhe mardhėniet etnike nė kėtė teritor tė kontaktit serbo-shqiptar." Dhe shton: "Nuk e kemi tė njohur proporcionalitetin e pėrkatėsisė, sepse nė vetėdijen e shtetformėsisė mesjetare serbe pėrkatėsia etnike ishte thujase shumė pak e rėndėsishme."(Srbsko nasliješe, Mitar Jakshiq 2000).



Me ardhjen e pushtetit turk ėshtė e kjartė se qytetet i kanė ndėrtuar dhe themeluar vetė Turqit, nė viset malore mbretėronin Shqiptarėt etnik. Argumenti serb mundohet tė tregon, se pati ardhur gjer tek shtyerja permanente e Serbėve, ku bėhej fjalė pėr ushtrimin e dhunės, duke ia marė vetitė e banimit tė pėrhershėm kėtij vendi. Serbėt i kishte dėbuar dhe ndjekur pushteti turk duke krijuar vendin banimit shqiptar thekson akademiku serb Pero Katunariē. Shuplakėn e fundit Kosovės ia kishin dhėnė luftėrat e pandėrprera tė perandorisė turke me Austrinė, Poloninė dhe Republikėn e Venedikut (nė vitet 1683-1699). Austria u bėri thirje Serbėve, qė ti bashkangjiteshin nė akcionin ushtarak. E njėjta gjė ėshtė bėrė me Shqiptarėt katolik, Klimentėt. Afėr 20.000 Serb dhe Shqiptar kanė luftuar nė anėn austriake.



Gjenerali Enea Silvio Piccolomini depėrtoi gjer nė Shkup, pas vdekjes sė tij Georg Christian von Holsteini e mori Lumėn. Austriakėt te Kaēaniku ishin tė mundur (1690) dhe kjo e mundėsoi stabilizimin e perandorisė turke. Kundėr aleatėve austriak (Serbėve dhe Shqiptarėve ) Turqėt ishin hakmarur dhe prej frigės para hakmarjes njė numėr i madh kishin ikur nė teritorin austriak. Lufta nė mes austriakėve dhe perandorisė osmane (1736-1739) ishte njė reprizė. Fundi ishte jokonkliziv dhe tėrheqja e ushtrisė austriake i kishte pėrfshirė edhe Serbėt prej Kosovės. Nė vendet e shprazurra patėn ardhur Shqiptarėt. Kjo ėshtė njėra prej argumenteve tė forta tė mendjelehtėsisė sė historiografisė serbe dhe historianėve serb. Qėndrimet e tilla qysh moti janė bėrė pjesa e vdekur e vetėdijes sė ranosur serbe. Por kanė vlerėn, peshėn dhe afatin e pėrdorimit pėr shkencėn serbe pėr ti dhanė vetes sė drejtė pėr Kosovėn. Kėtė nuk duhet haruar. Parasegjithash kjo rrjedh prej faktit se, aftėsitė luftarake dhe pėrkatėsia e fesė islame Shqiptarėve ua mundėsuan njė pozitė superiore nė perandorinė otomane.E pėrbėnin thuajse njė pjesė tė madhe tė gardės sė sulltanit. Gjindeshin nė administratėn shtetėrore. Pėr Shqiptarėt kjo u tregua si njė shpatė dyanėshe: shumė vonė u ndanė prej perandorisė otomane duke e vonuar shpėrbėrjen e saj, pėrderisa kushėrirėt ma pak tė pėrzier nė ēėshtjet osmane e shfrytėzuan ma shumė. Pėr Serbėt kjo ėshtė nė bazė tė afėr 125 njėsive bibliografike serbe qė meren me kėtė problem ėshtė njė argement i kolaborimit.



4. Shpėrbėrjen e pushtetit turk nė Ballkan e pėrshpejtuan:

- fuqitė e huaja qė donin tė fitonin njėfarė vendi tė rėndėsishėm strategjik dhe vepronin nė rivalitetin e ndėrmjetshėm, dhe

- nė gėrmadhat e perandorisė u zhvilluan shtetet trashigimtare. Edhe kėto ishin nė konflikt midis veti dhe tė gjitha vepronin si fuqi subimperiale dhe ekspanzioniste, shpeshehrė nė iluzionin e madhėsisė, tė kushtėzuara me zvogėltinė e tyre dhe nė mbėshtetjen tek fuqitė e jashtme.

Shqiptarėt ky komocion dhe paraqitja e situave tė reja Ballkan pėr tė gjithė atė qė ndodhi

a) i tejkaloi.



Shkaqet pėr njė vonesė tė tillė mundemi lirisht ti pėrmbledhim kėshtu:



- sa ma e madhe ishte pėrshtatja (adoptimi) shqiptare ndaj pushtetit otoman, se sa ishin pėrshtatjet e popujve kushėrirė; si pikėnisje e njė pėrshtatje ma tė madhe shqiptare ndaj pushtetit turk flet argumenti, se shumica e Shqiptarėve kishte pranuar fenė Islame, nė shumicėn e rasteve duhet pranuar dhe shqyrtuar kėtė fe si "religjion shtetėror" dhe nėpėrmjet saj pjesėmarja e saj ma e madhe nė administratėn turke;



- tek Shqiptarėt ishte vendimtare institucioni i miletit qė njerėzve me fe tjetėr u garantonte (parasegjithash tė krishterėve) njė autonomi fetare dhe njė autonomi latente kombėtare, prej sė cilės lindėn vetėdija kombėtare si edhe tendenca pėr shtetėsinė sovrane;



- mungesa e traditės sė shtetformėsisė nė mosnjohjen e moscėnuar dhe evidentimin tek memoria historike; shtetėformėsia shqiptare ishte shumė e ngadalėshme dhe e kundėrshtuar prej shteteve fqinje dhe fuqive tė mėdhaja;



- kjo vinte nė shprehje si njė izolim i madh i shumicės sė popullit shqiptar nė formim prej ndikimeve tė jashtme dinamike dhe e theksuar ndarja apo fragmentimi fisėror.



Edhe historiografia shqiptare gjindet nė njė vonesė tė bajshme e cila ėshtė konstituar relativisht shumė vonė. Gjatė kohė historinė e popullit shqiptar e kanė shkruar "prej jashtė". (Pėr kėtė ma gjėrė shqioni tek leksikoni Albanci, Ljubljana, CZ, 1984). Vonesėn, e cila tek fqinjėt tanė si edhe shumė vonesa tjera shqiptare tjerėt i kanė shfrytėzuar pėr ti shkaktuar popullit shqiptar dėme tė mėdhaja pasojat e tilla i ndjejmė edhe gjeneratat e sotshme, nuk mundet ndrequr gjatė njė nate. Parasegjithash kjo historiografi pas konstituimit tė shtetit shqiptar qėndron dhe mbron shtetformėsinė e saj tė vėrtetuar historikisht. Ky ėshtė gabimi ma i madh i kėsaj historigrafie tė "vonuar". Edhe nė kėtė lami kėtė vonesė nuk do tė mundet pėrmirėsuar pėr njė kohė tė gjatė.



b) Kur u bė e qartė se perandoria turke shpėrbėhet dhe zhduket realisht dhe me tė forma specifike e mbrojtjes sė interesit kombėtar shqiptar para grabitqarėve tė fqinjėve ishte njė njohje e tillė pėr Shqiptarėt e vonuar. Populli shqiptar nuk ishte i nėnshtruar thuajse shumė pushtetit turk, mirėpo ky rrezistim i fiseve malore ishte pėr to specifike por nuk kishte ambiciet e veta shtetėformonjėse, nuk ishte drejtuar nė ndarjen e saj prej perandorisė dhe ajo qė ėshtė ma fatale, nuk ishte lidhur me ndonji program tė njohur kombėtar.











Nė kėtė kuptim populli shqiptar u gjend midis trupit dhe substancialitetit kombėtar tė gjysėvarosur dhe jounitetit fisėror, pushtetit turk dhe ambicieve ma mirė dhe shtetėrisht tė organizuar tė fqinjėve tanė. Prej kėsaj rrjedh, se Shqiptarėt nuk kishin mbrojtėsit e vet tė drejtėpėrdrejtė. Me fjalė tjera, nuk egzistonin promotorėt e identitetit kombėtar shqiptar dhe sė drejtės shqiptare pėr shtetin e vet. Asgjė tė tillė nuk kishin Shqiptarėt si,tė themi:Grekėt lirisht mundeshin tė manipulonin dhe koketonin me simpatitė e mėdhaja tė Evropės nė bazė tė njė kontinuiteti me civilizimin antik- grek-helen, ku trashigimtarėt e drejtėpėrdrejtė ishin Evropianėt. Serbėt kishin si mbrojtės pansllavizmin dhe Rusinė sllave ku Serbinė dhe serbėt i shfrytėzonte si urė e depėrtimit tė saj nė Ballkan pėr ti afirmuar intersat e saja nacionale nė kuriz tė etnikumit shqiptar. Mali i Zi pėrgėzonte simpatitė e mėdhaja tė shtetit rus edhe vetė lėvdėrohej si pika strategjike dhe e rėndėsisme nė Ballkan. Njė sėrė simpatish i solli qėndrimi i saj heroik ndaj Turqėve.



Edhepse tė gjithė Shqiptarėt nuk ishin musliman, fqinjėt me plot qejf i thirnin ashtu. Nėpėrmjet tė simplifikimeve religjioze u bėnė "Turq". Kjo ishte tejet e rėndėsishme pėr kategorizimet, qė nė mardhėniet etnike dhe refleksioneve tė tyre ndėrkombėtare funksionin shumėefektivisht. Konflikti qindėvjeēar midis krishterizmit dhe islamit, qė u kristalizua posaēarisht nė Ballkan, tek kategorizimet e tilla kishte njėfarė efektiviteti tejet tė madh propagandistik. Se sa i rėndėsishėm ėshtė ky qėndrim na flasin luftėrat e njėpasnjėshme nė Ballkan gjatė dekadės sė fudnit tė shekullit 20, ku aktorėt e tyre nuk mendojnė t’ju ikin simplifikimeve historike. Po e njėjta epizodė historike u paraqit edhe gjatė dekadės sė fundit tė shekullit njėzet, luftrat e njėpasnjėshme midis popullit shqiptar dhe fiseve sllave (Serbėve dhe tani sllavomaqedonasėve). 



Tejet efektive ishte qė Shqiptarėt tė shqyrtoheshin si Turq nė kuptimin e njė shtrese dominante priviligjuese nė perendorinė turke. Ėshtė e vėrtetė se, kjo pėrkatėsi fesė islame ua kishte mundėsuar promovimin e tyre social ma tė mirė dhe me shpėrbėrjen e perandorisė turke krishterizmi ishte cilėsi e shpėrbėrjessė saj.



c) Vonimi i krijimit tė shtetformėsisė shqiptare pjesėrisht e kompenzuan lėvizjet e shpejta, qė i kishte shkaktuar:



- pėrforcimi i shteteve-pasardhėseve tė perandorisė osmane dhe

- njėherit jofuqia e kėsaj perandorie qė tė mbetet nė Ballkan. Tek kjo ndikoi interesi i fuqive tė mėdhaja, ku tek definimi shtetėror i Shqipėrisė shihnin parasegjithash ndėrprerjen

- politikat e tepėrta pushtuese tė shteteve ballkanike apo

- garantimit pėr njė baraspeshė tė duhur nė mes tyre dhe nėpėr Shqipėri

- pjesėmarja nė konfliktet ballkanike.



Lėvizjet shqiptare pėr pavarėsi vuanin prej konflikteve tė brendshme nė mes krerėve dhe unitetin e pengonte njėfarė regjionalizimi i caktuar, qė theksonte dallimet midis Shqiptarėve. Nė anėn tjetėr vinte nė shprehje dėshira, qė tė gjithė Shqiptarėt tė jetojnė nė njė shtet dhe pastaj tė formohej shteti i gjithė shqiptarėve Shqyptaria-Shqipėria etnike, qė ka mbetur nė njė masė tė madhe njė program optimal dhe maksimal kombėtar-shqiptar.

Kishte shumė pengesa por para popullit shqiptar gjinden edhe pengesat tjera ma tė mėdhaja si pėr ngritjen e shtetit shqiptar - kupto Shqipėrinė etnike si edhe gjer tek integrimi i tė gjithė Shqiptarėve nė njė shtet kombėtar.



Kur aleatėt prej luftės ballkanike nėnskruan marėveshjen paqėsore me perandorinė turke (nė maj tė vitit 1913), zgjidhja e problemit shqiptar u ishte lėnė nė mėshirė fuqive tė mėdhaja. Serbia dhe Greqia dy ditė pas nėnshkrimit tė marrėveshjes, nėnshkruan njė marrėveshje me aleatėt, ku u morėn vesh pėr ndarjen e Shqipėrisė nė sferat e interesit:nė veri prej lumit Shkumbin do kalonte nėn okupimin serbe dhe nė pjesėn jugore prej saj do tė ishte greke. Nė luftėrat ballkanike shtetet fqinje e okupuan pjesėn ma tė madhe tė Shqipėrisė. Kjo ma tepėr i shtyri qė tė pėrzihen - Austro-Hungaria e pėrkrahu idenė e Shqipėrisė edhe ashtu e ndali depėrtimin e Serbisė kah Deti Adriatik dhe njėherit u mundua ti paronte planeve dhe ambicieve tė saja ma tė mėdhaja ekspanzioniste. Kėta rrezikonin parasegjithahsh tokat, tė banuara me Sllavėt e jugut. Austro-Hungaria u bė e vendosur, kur Serbia e mori Tiranėn, Durrsin dhe Elbasanin (nėntor tė vitit 1912) dhe kur aleatja e saj Mali i Zio depėrtoi nė Shkodėr.

- Gjermania i kishte interesat e saja tek pėrkrahja e Austro-Hungarisė, duke e pėrkrahur edhe Turqinė dhe kėrkonte pikat mbėshtetėse tek Rusėt si njė konfrontim i Antantės.

- Italia i kishte interesat e saja nė Shqipėri, qė nuk mundej ti zhvillonte menjėherit, mirėpo u bėnė tė qartė nė kontinuitet, kur filloi lufta e parė botėrore. Italia nuk dėshiroi, qė tė forcohet Serbia nė anėn tjetėr tė Bregdetit Adriatik. Kjo ishte konstanta e politikės italiane. ( Pierre Renouvin:La crise europeene et la premeiere guerre mondiale, pėrkthim:Evropska kriza i prvi svjetski rat Zagreb: Naprijed, 1965, f.146).

- Rusia i mbronte interesat e Serbisė dhe Malit tė Zi. Nė kėtė e kishte gjetur garancionin e saj konstant si njė fuqie imperiale nė rrugėn pėr nė Stamboll. Nuk shkoi aq larg, qė pėr shkak tė Shqipėrisė tė hynte nė luftė.

- Franca dhe Britania e madhe po e "ulnin kokėn". Interesat e tyre ishin tejet tė mbėshtjellura:nė njė anė mundoheshin ta mbronin perandorinė osmane, nė anėn tjetėr ishin tė gatshėm ēfarėdo mundėsie qė ta pengonin Gjermaninė tek depėrtimet e saja politike apo depėrtimet tjera nė lindje. Franca gjindej nė udhėkryq, qė llogariste pėr disa shtete ballkanike si aleate tė mundshme nė luftėn qė do tė vijonte me Gjermaninė.



ē) Edhepse shtetet e mėdhaja e mbronin shtetėsinė e Shqipėrisė pas lėvizjeve tė mėdhaja siq ishin luftėrat ballkanike (1912-1913), kjo nuk donte tė thoshte se do tė pėrforcohej pa probleme dhe tensione. Me zgjedhjen e princit gjerman Wilhelm von Viedės pėr "guvernatorin sovran tė ardhshėm" tė Shqipėrisė ndarjet e brendshme u thelluan, para se tė shėroheshin. Kjo e detyroi apo mundėsoi pėrzierjen prej jashtė.



Serbia i pėrkrahu tendencat ndarėse nė pjesėn veriore tė Shqipėrisė (krerėt e Mirėditės). Greqia nuk u ndal tė shihte pjesėn veriore apo Shqipėrinė jugore si sfera tė ndikimit tė saj specifik. Shqipėria u gjind para luftės qytetare. Kur filloi lufta e parė botėrore (1914), nė Shqipėri nuk egzistonte gjendja e rregulluar. Princi i frigėsuar dhe i dėshpruar iku. Italia nuk mundej ti mirėmbahej para pėrzierjes dhe e mori ishullin Seseno dhe qytetin Vlorė. Grekėt sėrish e nėnshtruan Epirin jugor duke e shpallur aneksin e Shqipėrisė jugore. Malazezėt nuk kishin ēfarė, sepse e kishin pėrgatitur fajin e rėndė, me ndėrhyrjen e fuqive tė mėdhaja iu mor Shkodra duke e marė sėrish. Serbėt e okupuan Elbasanin, Tiranėn, Kavajėn dhe Ishmėn.



Pėr tė gjithė kėta intervencionistė erdhėn kohėrat ma tė kėqija, kur Bullgaria hyri nė luftė kah ana e fuqive qendrore dhe para ofenzivės sė tyre tė rre Serbia kapitulloi. Tė njėjtėn gjė e bėri edhe Mali i Zi. Ushtria serbe dhe njė pjesė e administratės sė saj u tėrhoqėn kah rruga e vetme nėpėr Shqipėri kah bregdeti Adriatik, qė e kontrolonin aleatėt e Antantės. Tėrheqja nėpėr viset e larta malore dhe tė mbushura me plot borė ishte pėr Serbėt katastrofė. Nuk ishin tė pakėt ata Shqiptarė qė me plot dėshirė pritnin ēastin e hakmarjes pėr hordhitė serbe, qė ishin tė butė. Nė Durs dhe Vlorė mbeturinat e ushtrisė serbe aleatėt i ngarkuan nė anije dhe i sollėn nė ishullin Korfuz.



Nė Shqipėri hynė forcat austriake dhe njėsitė bullgare (1916) dhe pjesėn e saj ma tė madhe e okupuan fuqitė e mėdhaja. Dėshtimi i tyre (1918) dramatikisht e ndryshoi pozitėn e Shqipėrisė dhe rrethin pėrreth saj. Serbia ishte fituese si edhe Greqia (edhepse gotėn e saj tek fitorja e vuri kur mbarimi i luftės ishte i dukshėm). Pėrsėri duhej definuar Shqipėrinė, si pėrherė nė mardhėnie me fqinjėt e saja.



Mirėpo tani ishte njė faktor tjetėr i ri rrezistimi unik dhe ma vendimtar i Shqipėtarėve kundėr okupatorėve tė huaj. Nuk egzistonte edhe qėndrimi unik i fqinjėve pėr ndarjen e Shqipėrisė dhe trojeve shqiptare. Italia ishte e detyruar ta lėshonte Vlorėn dhe kjo i konvenonte restaurimit tė Shqipėrisė sė hershme. Qeveria italiane, qė mbeti pa trofenė, filloi tė zhvillonte presion ndaj qeverisė sė Beogradit, sepse tani ishte kryeqytet i shtetit tė ri, qė u quajt Jugosllavi, se duhet ta bėjė tė njėjtėn. Britania e Madhe e pėrkrahu rindėrtimin e Shqipėrisė nė kufijt e vitit 1913 dhe kėshtu nė vitin 1920 Shqipėria fitoi sėrish sovrantetin.



Kėtė do ta pėrcaktonte dhe pėrforconte kongresi nė Lushnjė (1920). Kryeqyteti ėshtė rimbartur nė Tiranė. Nė vitin 1925 Shqipėria ėshtė shpallur si republikė, gjer tek pavarėsia e vėrtetė ishte shumė larg. Se sa lavime ishin tė duhura, na flet shembulli i presidentit tė saj tė parė Ahmed Zogut (1895-1961). Pati shėrbyer nė ushtrinė austriake gjatė luftės sė parė botėrore. Pas vitit 1924 u lidh pėr pėrkrahjen jugosllave, pas vitit 1927 Shqipėria u bė njėfarė protektorati italian.



d). Shqipėria,ndėrkombtarisht e njohur nė kufijt e vitit 1913, larg prej saj tė ishte shteti i gjithė Shqiptarėve apo tė themi Shqipėria etnike.



Projekti i "Shqipėrisė etnike-Shqipėrisė natyrale" mbeti i largėt prej realizimit tė saj nė radhė tė parė pėr shkak tė Kosovės. Kėtė Serbia me tė gjitha problemet dhe konfrontimet e solli nė Jugosllavi. Politika e Jugosllavisė parasegjithash e Serbisė kishte njė kontinuitet tė veēantė:

- tė mbetej e ndarė pėr ēdo kusht identiteti politik, qė ishte Mbretėria shqiptare, prej krahinave tė banuara me Shqiptar qė definohen politikisht ndryshe, 

- problemi shqiptar zgjidhej me represion, me ndryshimin e strukturės pėrkatėse etnike dhe demografike tė Shqiptarėve me dėbimin e tyre dhe me kolonizimin (ribanimin) e Serbėve dhe Malazezėve,

- pėrzierja tek ēėshtjet e brendshme tė shtetit shqiptar qė do tė ishte mekanizmi tjetėr mbrojtės pėrpara kėrkesave pėr bashkimin shqiptar dhe njėkohėsisht do ti paronte intervenimeve tjera pėr trojet shqiptare dhe pėrdhunimin e protektorimit, ku ishte tejet aktive Italia.



Rivalitetit italian me shtetet tjera i erdh fundi nė prill tė vitit 1939 kur Italia e okupoi Shqipėrinė. Njėsitė italiane nuk hasėn nė ndonjė rezistim tė rėndėsishėm. Mbreti Zogu iku. Asambleja popullore shqiptare kronėn mbretėrore shqiptare ia ndau mbretit italian Vitkor Emanuel III. Jugosllavia intervenimin italian e shqyrtonte si njė rezultat i politikės saj dėshtuese ndaj popullit shqiptar, duke e pranuar garantimin e qeverisė fashiste italiane tė Benito Muslonit, se interesat jugosllave nuk janė tė dėmtuara. Jugosllavia ishte pa forcė, e dobėsuar, gjindej nėn kthetrat e presionit tė Rajhut tė tretė gjerman tė Adolf Hitlerit, qė nė realitet i mbronte intersat imperiale tė Italisė dhe intervenimin e saj nė Ballkan. Kėto ndėrhyrje ishin njėfarė ndarje e zonave tė interesit midis fuqive tė mėdhaja (Berlin-Romė).



Prej Shqipėrisė Italia e e sulmoi Greqinė . Kjo do ta vėrtetonte ndarjen e zonave tė interesit nė Ballkan. Akcioni ushtarak i Italianėve ishte jo e sukseshme dhe duhej patjetėr tė ndėrhynte Rajhu gjerman me intervenimin e drejtėpėrdrejtė. Nė Ballkan u krijuan rrethanat e reja, sepse ky intervenim kaloi nėpėr Jugosllavi me shpėrbėrjen e saj (prill 1941). Nė kėtė pretekst Italia mundej ti zgjėronte kufijt e Shqipėrisė sė nėnshtruar dhe u krijua nė realitet pėr sė pari herė Shqipėria etnike apo e “Madhe” – sipas defilimit serb, kjo nuk i konvenote vetėm interesave italiane, por edhe nė njė shkallė tė madhe "ėndrrave historike shqiptare".



Nėn njė administrim tė pėrbashkėt e njė Shqipėrie tė tillė hyrėn tė gjitha trojet etnike shqiptare. Pėrpos Kosovės dhe pjesėve tė Maqedonisė perendimore edhe Ēameria jugore .Greqia e trajtoi Shqipėrinė si agresor dhe midis dy shteteve, qė me tė drejtėn ndėrkombėtare shumė rėndė mundet zgjidhur, sepse Shqipėria nuk ishte shtet plotėsiht i pavarur,e gzistonte gjendje lufte (e shpallur 28.tetor 1941). Kjo gjendje lufte ka qenė e ndėrprerė me 28.gusht 1987, kur regjimi realsocialist shqiptar ishte kah fundi i vet, sepse njė "gjendje tė tillė lufte e kishte "trashėguar".



Lufta e dytė botėrore ishte nė Ballkan okupimi i huaj, lufta qytetare dhe konfiktet etnike, tė pėrziera dhe pėr gjithėēka tė kundėrta, dhe pėrkatėsia fetare vinte nė shprehje apo dedikohej. Shqipėria ishte vėrtetim i kėtij parimi, edhepse njė hapsirė tejet specifike. Gjer tek kapitulimi italian (1943) lidhshmėria e konceptit tė Shqipėrisė etnike i kundėrshtoi lufta nacionalēlirimtare, me okupimin gjerman nėn udhėheqjen e komunistėve ky rrezistim u zgjėrua. Elementet e luftės qytetare ishin ngjajshėm edhe tek Shqiptarėt tė interpoluar pėr kėrkimin e zgjedhjes e pyetjeve pėr rendin shoqėror dhe ma sė shumti pėr zgjedhjen e Ēėshtjes nacionale.



Ndihma jugosllave pėr fitoren e lėvizjes nacionalēlirimtare, qė e udhėhiqte Partia Komuniste, ishte tejet e rėndėsishme. Nuk aritėn qė nė njė bazė tė tillė ti konsolidonin mardhėniet ndėrshtetrore, tė trashiguara me tė gjitha jobesueshmėritė dhe situatat konfliktuale. Parasegjithahsh ishte ashtu sepse u ngritėn kufijt shtetėror tė paraluftės, dhe Shqiptarėt nuk i realizuan dėshirat e tyre kombėtare pėr bashkim. Konflikti i Jugosllavisė me Kominformin,qė do tė thoshte kundėrshtim ndaj hegjemonizmit sovjetik, pėr Shqiprinė kishte disa anomali shqetėsuese. Udhėheqėsia shqiptare qė vinte duke u grumbulluar pėreth Enver Hoxhės, largimin e Jugosllavisė prej blokut tė shteteve realsocialiste e shfrytėzuan pėr ndėrprerjen e tė gjitha marėdhėnieve me shtetin jugosllav, dhe kėshtu Shqipėria e zgjodhi rrugėn e izolimit. Izolimi u pėrsos kur Shqipėria i ndėrpreu mardhėniet edhe me aleancėn sovjetike. Epizodi i shkurtė i mbėshtetjes nė RP tė Kinės nė kundėrshtaren e BS ishte shumė e shkurtė dhe ky izolim i Shqipėrisė u bė thuajse tuto complete.



Shteti nė realitet u organizua si njė kamp specifik i pėrqėndrimit. Terori politik ishte aq i madh, qė gjer nė vitin 1992 drejtėpėrsėdrejti i kishte "rrahur pėr koke" njė tė tretėn e popullit. Familje tė tėra ishin deportuar nė kampet e punės. Kur regjimi u shpėrbė, nėpėr burgje gjindeshin afėr 20.000 njerėz. I pazgjedhur ishte problemi i reintegrimit tė tyre shoqėror. Rėnia e regjimit, qė lėvdėrohej me socializmin e vet, ishte aq atavizuar, sepse fliste pėr depėrimin e tij nė segmentet e shoqėrisė shqiptare.



Shqipėria "demokratike" e kishte trashiguar ma shumė probleme se ēdo sistem tjetėr i shpėrbėrė realsocialist. Kėtu duhet theksuar dy gjėra: e para, ajo pati trashiguar njė shtet pa perspektivė dhe zhvillim dhe e dyta ēėshtjen e pazgjedhur kombėtare.



5. Dimenzionet bashkėkohore pėr ēėshtjen e pazgjedhur kombėtare janė nė shenjėn e dezintegrimit dhe pėrkatėsisė sė ndryshme shtetėrore tė atyre, qė mundet ti numrojmė si Shqiptar etnik. Kjo ndarje nuk don tė thotė njė pėrkohshmėri tė caktuar, siē mundemi tė konkludojmė sipas disa shembujve tė popujve tė ndarė. Kombi shqiptar ėshtė i pėrzier i ngjeshur me tri dimenzione tjera:

- egėrsimi i pėrgjithshėm i etnonacionalizmave ballkanike dhe tendencat shkallė-shkallė (tė shkallėzuara) pėr spastrimet e ndryshme etnike dhe maksimalizimi i teritorit;



- shpėrbėrja e Jugosllavisė, e cila njė anė popullin shqiptar nė republikėn e Shqiprisė formalisht e ndau nė tri shtete (Serbi, Mali i Zi dhe Maqedoni), pėr nga ana tjetėr vjen gjer tek tensionimi i mėtutjeshėm i rivalitetit serbo-shqiptar, sllavomaqedonaso-shqiptar dhe thekson jopėrputhshmėrinė e aspiratave, ambicieve dhe interesave kombėtare;



- fundi dhe shpėrbėrja tragjike e regjimit realsocialist nė Republikėn e Shqipėrisė qė ėshtė shtet suveren, mirėpo sovraniteti i saj qe i rrezikuar me problemet e zhvillimit dhe domosdoshmėrinė e ndihmės sė jashtme tek pėrforcimi i saj.



a). Kriza e pėrgjithshme e shtetit jugosllav dhe shpėrbėrja e saj me dhunė posaēarisht pėr Shqiptarėt kishte ndikim tė madh:

- pėr shkak tė virulentitetit tė nacionalizmit serb, sllavomaqedonas qė u forcua nė konfrontim me Shqiptarėt nė Kosovė, Kosovėn Lindore dhe Maqedoni; dhe

-pėr shkak tė tendencės sė Shqiptarėve qė prej krizės sė shtetit jugosllav tė "ikin, largohen" me ngritjen e republikės sė tyre apo me apo ta shfrytėzojnė me afirmimin e shtetit kosovar, arritjes sė shtetformėsisė sė popullit shqiptar nė Maqedoni, qė do tė kishte tentim pėr t’iu bashkangjitur Shqipėrisė etnike duke e marė parasysh se si do tė zhvilloheshin ngjarjet.



"Ēėshtja kosovare" pėrsėri qe inicuar si njė pyetje "juridike", kur shkruhej kushtetuta e vitit 1974. Kjo kushtetutė nė realitet Jugosllavinė e regulloi nė njėsitė federale duke i dhėnė Kosovės auonominė, thuajse tė njėjtė, siq e kishin njėsitė tjera federale republikat. Ma vonė kjo pyetje u aktualizua nė vitin 1977 kur kushtetuta do tė mbijetonte dhe hasi nė kundėrshtinė e Serbėve, qė nėnvizonin se autonomia e Kosovės si edhe autonomia e Vojvodinės nė mėnyrė eksplicite e ndan RS tė Serbisė nė tri pjesė dhe njėsive autonomve u ep garancione tė vėrteta kushtetuese. "Ēėshtja kosovare" u komplikua pas vdekjes sė Titos (1980), ku u humb forca politike si njė kombinim i federativitetit dhe centralizmit me pėrkrahjen e Lidhjes komuniste dhe Armatėn popullore jugosllave. "Partitė" republikane filluan tė pavarėsohen dhe ma pak kishte faktorė tė shtetit "federal" si barspeshė separatizmave republikane. Nė kėto rrethana "pyetja serbe" finguron-paraqitet apo fillon si ajo "shqiptare".



Pyetja serbe dhe me tė lidhur ajo shqiptare nė Kosovė ishte njė hyrje e vėrtetė pėr njė numėr konfliktesh. Pushteti serb, qė ishte konstituar gjatė vlimit tė nacionalizmave nė Ballkan, tregonte pak interesim pėr Jugosllavinė atje, ku nuk egzistonte etnikumi domiant serb dhe u orientua kah krijimi i Serbisė madhe. Sllogani ishte i thjeshtė dhe efektiv: tė gjithė Serbėt duhet tė jetojnė nė njė shtet tė pėrbashkėt dhe ky shtet ėshtė Serbia e madhe. Gjithėkundi duhet tė jenė popull dominant ku janė tė pranueshėm Serbėt etnikisht. Ky sllogan filloi pikėsėpari tė realizohej nė Kosovė. Kėtu pushteti i ri serb shumė shpejt e suspendoi vetėqeverisjen, duke e larguar gjuhėn shqipe prej pėrdorimit publik e pėrmbysi sistemin shkollor shqip dhe me njė forcė tė madhe represive duke i dhėnė pakicės serbe pozitėn superiore, tė njė populli dominant, qė do tė ishte pengesa kryesore e "separatizmit shqiptar". (Brajoviē,Vreme Beograd). Me eleminimin e autonomisė kosovare u shpėrbė Jugosllavia. Nuk ishte vatra e vetme e shpėrbėrjes nė ndryshimin me forcė tė rendit kushtetues.Lidershipi nacionalist serb,qė i shfrytėzoi tė gjitha pėrparėsitė e uzurpimit tė kontinuitetit tė regjimit realsocialist, nuk mundej ta fshehte qėllimin e saj kryesor: Serbia e kishte humbur fotoren ma kryesore atė tė zhvillimit ekonomik. Pjesėt ma tė zhvilluara tė Jugosllavisė pėrkundėr pengesave tė ndryshme dhe mekanizmit pėr ndarjen e tė ardhurave kombėtare fitoren ekonomike e kishin fituar hap pas hapi. Ky argument ėshtė mbuluar me thirjet e ndryshme nacionaliste nė tė gjitha vendet duke e shėndruar qė nacionalizmi serb tė gjente pėrkrahjen tek sllogani tjetėr se shfrytėzonjėsit janė "ata tjerėt".



Pėr Kosovėn ky proces kishte domethėnie tė madhe. Edhe atje u ngrit fusha e luftės, qė problemi nė tanėsi politikisht ekonomkisht tė jugosllavenizohet. Kosovėn Serbėt mundoheshin ta ngjisin nė Jugosllavinė si tėrėsi dhe deri diku u paraqitėn mundėsitė reale pėr zgjidhjen e problemit kosovar nė atė drejtim. Kėtė Serbia thjeshtė thėnė nuk mundej ta mbarte.











b) Dilema e madhe e Jugosllavisė ishte, se a do tė dominon logjika e zhvillimit ekonomik dhe tejkalimi dhe bashkangjitja Evropės sė zhvilluar, apo do tė mbretėron idea e hegjemonizmit politik retrogradiv, ku populli me numėr mė tė madh, Serbėt do ti tregonin tė paradrejtat hegjemoniste. Dilemėn shpėrbėrja e regjimit realsocialist, qė infuzioni i korigjimit vetėqeverisės nuk mundej ta ndalonte e konfirmoi. U shpėrbė tė themi metaforikisht edhe muri i Berlinit u shpėrba edhe bloku i shteteve socialiste edhe ashtu egidoja e saj BRSS u zhduk si njė fuqi reale nė mardhėniet ndėrkombėtare. Nė kėtė kuptim ndryshuan rrethanat gjeopolitike, ku Jugosllavia u lind dhe u shpėrbė.



Shqiptarėt ishin pėrzier thuajse dy herė nė kėto procese, ngjajshėm edhe ma dramatikisht se sa sistemi nė Jugosllavi u shpėrbė ai nė Shqipėri. Me shpėrbėrjen e Jugosllavisė u rritėn (hapėn dhe jo su mbyllėn) mundėsitė pėr redefinimin e politikės kombėtare shqiptare.



E para, duhej pritur nė mbarimin e luftrave pėr pyetjen serbe dhe asgjė nuk ėshtė pėrcaktuar se ėshtė e zgjedhur.



E dyta, ka ardhur gjer tek vendosja e fuqive ballkanike nė vakum, qė e krijoi shpėrbėrja e Jugosllavisė.



E treta, asgjė nuk ėshtė pėrfundimisht e njohur, se si do tė vendosi bashkėsia ndėrkombėtare tek "pėrzierja e kartave". Kokėfortėsia e saj dhe cinizmi gjatė krizės jugosllave nuk don tė thotė njė qėndrim konstruktiv pėr zgjedhjen e problemit kombėtar shqiptar.Tani pėr tani ma sė shumti e pengon atė.



E katėrta, fqinjėt, tė cilėt gjithmonė fatmirėsisht e kanė pėrcaktuar pozitėn e Shqipėrisė dhe Shqiptarėve dhe i blokonin (ndėrprisnin) planet shqiptare pėrshtetin e tė gjithė Shqiptarėve, me siguri se nuk do tė ndalen qė ti mos forsonin interesat e tyre qė janė nė dėm tė Shqiptarėve.



E pesta, lidhja e njė koalicioni tė jashtėm ballkanik apo jashtė regjionit ku do tė ishte qėllimi kryesor i politikės gjithėmbarė shqiptare qė do ta stabilizonte pėr njė kohė tė gjatė gjendjen nė Ballkan. Pakti i Stabilitetit ėshtė njėra prej atyre mundėsive.

E gjashta, me kalimin e Kosovės nėn mbykqyrjen ndėrkombėtare, si dhe lufta gjashtė mujore e zhvilluar nė Maqedoni nė mes sllavomaqedonasėve dhe shqiptarėve pėr njohjen e statusit politiko-juridik tė njė populli konstitues, nuk japin dhe mbrojnė argumentimet qė mundohet ti plason komuniteti ndėrkombėtar se ēėshtja nacionale e kombit shqiptar nuk do tė zgjidhet konform strategjisė inekzistente shqiptare, andej nė lojė mbesin opsionet e shumta deri tek zgjidhja e kėsaj ēėshtje nė Ballkan. Edhe kėsaj here si dhe tek herat e mėparshme faktori ndėrkombėtar duhet ta luan rolin enjė hegjemoni pėr ti pėrmirėsuar gabimet e veta tė bėrra historike, kjo lojė e ka kuptimin e njė rrethi vicioz, dashur padashur vijnė dhe shkojnė tė huajėt pa mos e zgjedhur problemin nė favor tė popullit shqiptar. UE me ndihmėn e SHBA mundohet ta evropianizon Ballkanin pėrplot me protektorate tė ndryshme. Suksesi i saj mvaret prej shumė faktorėve, njėri dhe ai ma kryesor gjatė dekadave tė ardhshme do tė jetė zgjidhja e ēėshtjes shqiptare.



d) Zgjidhja e problemit kombėtar shqiptar qei ngadalėsuar, sepse shteti amė Shqipėria, Republika Shqipėtare me kryeqytetin Tiranėn, siq pata theksuar noton mbi problemet e shumta gjatė dhjetėvjetshit tė fundit pas ndryshimeve demokratike. Problemet e pazgjedhura nuk janė vetėm ato ekonomike, kėtu bėhet fjalė pėr redefinimin e shtetėsisė dhe ngritjen e institucioneve tė shoqėrisė civile. Regjimi i Enver Hoxhės mbaroi me vdekjen e dikatorit (1985) ngadalėsisht. Ky regjim shtetin e izoloi prej gjithė botės, duke u endur nė iluzionet e socializmit real autarkik. U rethkua me njė mitologji, qė ishte mbeturina e marksizėm-leninizmit idiotik, e pėrdorur nė shtetin pa mėnyrat dhe format e duhura tė zhvilluara tė ekonomisė. Ēaloi nė tė gjitha lamitė e zhvillimit duke mbetur pas dinamizmit tė botės moderne dhe me trashigiminė e sė kaluarės historike duke ngritur edhe njė blokim ideologjik (tė progresit tė vėrtetė).



Kur regjimi pas dyzet vitesh u shpėrbė, e la vendin me njė pamje tė skajmuar homeriane. Nė njė shkallė tė inferioritetit kombėtar e shpreh apo simbolizon paranoiteti mbrojtės me afro 700.000 bunkerė, qė regjimi i kishte ndėrtuar rreth e pėrqark Shqipėrisė. Pėr shkak tė kėsaj traume rekonstruktimi i Shqipėrisė do tė jetė njė proces afatgjatė dhe i komplikuar. Nė periudhėn postdiktatoriale, ku do tė fitonin parimet e demokracisė, gjatė viteve 1991 dhe 1992-2001 tė ardhurat reale p.sh. u zvogėluan afėr 55%. Prodhimi industrial u zvogėlua nė 60%, qė ėshtė njėri prej atyreve kolapseve ma tė mėdhaja tek shtetet e dikurshme tė "realsocializmit" (Albania:Oh dear, The Economist, London, 5th June, 1993,p.33). Shtetit i kanosej uria, qė e mundi duke i falemenderuar ndihmės humanitare prej jashtė. Prej shitjes sė ushqimit qeveria shqiptare e kishte si njė burim tė vetėm i tė ardhurave, tjerat nuk egzistonin. Nė situatėn e demoralizimit dhe mungesės sė perspektivave zhvillojnė presion pronarėt, qė shteti ua kthen pronėn e vjedhur. I rethkojnė gjykatat, kur shteti duhet pėrsėri tė ndėrton sistemin e rri gjyqėsor, qė Shqipėria nuk e kishte njohur tridhjet vjet me radhė. Pėr tranzicionin e dėshtuar, elitat e fragmentuara si dhe zgjedhjet parlamentare tė 29 qershorit 1997, lexuesi le ti pėrdor artikujt e njėrit prej politologėve elitist shqiptar Shinasi A.Ramės nė IJASIN volume I,ISSUE 1 Fall 1997 f.82-125). 



Nė Shqipėri duhet rekonstruktuar tė gjithė.



Ē) Si shembull do ta marim problemin e rekonstruktimit tė jetės fetare apo restituimin e feve tė ndaluara dhe kishave. Shqipėria gjatė diktaturės sė Enver Hoxhės u shpall si shtet ateist dhe e ndaloi ēfarėdo lloj aktiviteti fetar,duke i shėndruar objektet fetare nė shtėpi kulture apo diēka tjetėr. Statitstika prej vitit 1991 i kishte numėruar afėr 74% ateist, vetėm 21% e popullsisė u deklaruan si musliman, tė krishterė dhe pėrfaqėsues tė denominacioneve tjera kishte afėr 5% apo 160.000 banorė tė Shqipėrisė. Korektimi i kėtyre tė dhėnave sot i pėrcakton 70% musliman, 20% pravosllav dhe 10% katolik.



Njė restituim i tillė mundet tė tregohet si tejet problematik, edhepse tani lirisht ēdo kushi mund ta shpreh lirisht pėrkatėsinė e vet fetare dhe ky raport i ofrohet ndarjes (70:20:10), duke shkatuar ndarje tjera kulturore, por kjo nuk mundet tė jetė aq tragjike si nė Bosnje nė pluralizmin e atjeshėm fetar, ku ky model shkatronjės u erdhi nė shprehje vetėm tek kjo ish republika jugosllave. Duhet theksuar edhe disa dimenzione tjera tė ndarjes kulturo-religjioze shqiptare. P.sh. nėpėrmjet tė pravosllavizmit kanė hyrė "elementet e komponentės greke" dhe shembujt e pėrzierjes greke. Pakica greke nė Shqipėrinė jugore (nė Ēamerinė veriore) nuk ėshtė tejet e numėrt, nė statistikat zyrtare ėshtė pėrmendur si apo evidentuar me 1.8% tė pėrkatėsisė (Republika Shqiptare ka afėr 4.760.000 banorė). Cenzusi shqiptar (prej vitit 1989) numėroi vetėm 60.000 Grek, nacionalistėt grek thuan se nė Shqipėri gjinden afėr 400.000 dhe kėtu kjo Ēėshtje problematizohet. Grekėt e pėrziejnė pėrkatėsinė kombėtare dhe fetare: tė gjithė tė cilėt janė tė fesė pravosllave, me kėtė janė grek. Pjesėrisht kėtė problem e lehtėsoi, por njėherit edhe komplikoi, egzodusi i madh i Shqiptarėve nė Greqi prej Ēamerisė veriore (migrantėt numėrojnė afėr 250.000 apo 400.000 njerėz). Greqia theksonte, se kjo lėvizje migrative i shkon pėr dore dhe qejfi ndikimit politik grek nė Shqipėri, fitoi nė kėtė mėnyrė fuqinė e lirė punėtore. Nė vitin 1993 mundej vėshtruar se pėr shkak tė njė numri tė madh migrantėsh, qė nuk donin ta pranonin "greqizimin" e tyre.



Nėpėrmjet tė rekonstruktimit tė kishės pravosllave nė Shqipėri Greqia priste shumė. Pranueshmėria greke mundej tė intenzivohej. Kishat pravosllave le tė ishin vetėqeverisėse apo autokefale,mirėpo pravosllavizmi nė Shqipėri u ngrit sėrish me "eksportimin" e prelatėve grek. Nė Shqipėri ishte dėrguar Anastasios Iannoulatos; ma sė pari filloi ti kėrkonte priftėrit tjerė pravosllav dhe i gjeti ma shumė se 11, "tė mplakur dhe tė lodhur". (Sylvie Kauffamn: Le retour de Dieu, Le Monde, Paris, 24 avril 1993,p.3). Menjėheri i pėrgėzoi priftėrit e ri.



Qeveria shqiptare shprehu kujdes tė posaēėm. Presidenti Salih Berisha u pajtua me emėrimin e Anastasiosit, qė e kishte apuntuar patriarhu i Stambollit nė rolin e "patriarhut tė parė ekumenik, kundėrshtoi emriin e tjerėve edhe metropolitanėve grek, duke theksuar, le ti gjejnė ku tė duan, vetėm Grek tė mos jenė tė gjithė. Dilemat e tilla janė nėnvizuar pėr shkak tė rolit, qė e luan kisha pravosllave si "kuriz i nacionalizmit grek" dhe si shqyronjėse e pakufizuar e njėfarė njėjtėsie midis identitetit kombėtar grek dhe atij fetar pravosllav.Vinė nė shprehje fakti se Shqiptarėt janė (formalisht) shumica muslimanė. Kjo parasegjithahsh i tėrheq kah "koalicioni islamik si nė Ballkan si edhe simpatitė e tyre tė shprehura ndaj popullit Musliman nė Bosnjė dhe Hercegovinė si edhe nė rangun botėror" (Nebojša Popov,Vreme Beograd). Dhe thekson: "Turqia pėrsėri ka mundėsi apo shans historik tė themelon njėfarė harku islamik. Qė do tė zgjatej prej Shqipėrisė e gjer nė Azinė e Vogėl, ku ngriten shtetet me shpėrbėrjen e BS". Sociologu serb Vukomir Radosavljeviēi nėnvizon se: "Lageri pravosllav" do ta pengonte atė "islamik". Nė tė do tė gjindeshin Greqia, pėrgjithėsisht shiquar kundėrshtarja e Turqisė, Serbia ku Muslimanėt i qėndronin karshi dhe e pengonin pėr realizimin e idesė sė Serbisė sė madhe, ndoshta nė koalicion do ta ftonin Bullgarinė dhe Romuninė. Edhe Bullgaria ka probleme me pakicėn e madhe turke. Nacionalistėt serb pas dėshtimit tė socializmit thėrisin kah solidariteti i popujve pravosllav duke iu kundėrvėnė Perendimit (qė don tė thotė Evropės katolike-protestante). Pėrpos kolektivizmit pravosllav sė shpejti mundet pėrngjitur edhe primesat pansllovanike."











Pėr Shqiptarėt ėshtė e rrezikshme ajo, se pravosllavizmi grek dhe ai serb kanė shumė pika tė pėrbashkėta. Nėpėrmjet pravosllavizmit farkojnė "koalicionin e tyre historik". Sa i pėrket Shqipėrisė dhe Shqiptarėve, ngjajshėm sikur Grekėt dhe Serbėt me theksimin e pravosllavizmit edhe nė Shqipėri nė konflikt me fenė islame, pikėsėpari pėr ato qė kėrkojnė pėrkrahjen e Turqisė. Pas shpėrbėrjes sė diktaturės (1990) Grekėt intenzivisht depėrtuan nė Shqipėri edhe ndryshe: investuan nė rrjetin e shitjes dhe prodhimit tė mallrave. Turqia hyri tė themi midis dyerėve shtetėrore dhe tregoi interesim pėr industrinė e naftės, kromit dhe bakrit qė ėshtė pasuria e Shqipėrisė. Njashtu me plot suskes depėrtoi edhe nė forcat e armatosura shqiptare, njė numėr i madh i oficierėve tė ardhshėm shqiptar shkollohen nė akademitė ushtarake turke. Shumė me rėndėsi qe ndihma turke pėr Shqiptarėt e Kosovės dhe dėnimi i politikės serbe. Nuk duhet haruar tek e gjithė kjo se nė Turqi jetojnė afėr tre milijon Shqiptar, qė janė me preardhje shqiptare. Nė mes tyre gjinden edhe ato qė ishin shpėrngulur prej Jugosllavisė.



Rekonstruktimin e njė religjioni tė tretė shqiptar dhe kishės u mundua ta pėrkrahi edhe papa me vizitėn e tij nė Shkodėr (prill 1993) papa Gjon Pali i II. Theksoi se Shkodra ėshtė qendėr e fesė katolike. Nuk duhet haruar se Shqiptarėt e Malit tė Zi janė shumica katolikė. Rekonstruktimi i Kishės Katolike do tė jetė shumė e shpejt pėr shkak tė "ndihmės ndėrkombėtare", qė do tė ndihmon tek ngritja e objekteve dhe arsimimin e priftėrve. Me qendrėn e shenjtė (Vatikanin) Shqipėria ka vendosur mardhėnie diplomatike. Vatikani e emėroi si nuncij nė Tiranė (z.Ivan Diasin, qė ėshtė me preardhje prej Indisė), papa i pėrgėzoi katėr priftėr dhe do tė vjen gjer tek shkollimi i kuadrove tė reja.



Fundi i realsocializmit, qė kishte format e ndryshme ekstremiste tek themelimi i shtetit ateist, nė laminė e rekonstruktimit tė kishės dhe religjionit, paraqet problemet tjera tė reja apo tė haruara me zort. Ndarjet e shumta gjejnė nismat konfesnsionale. Ngjajshėm ndodhi tek fqinjėt tanė, ku pėrkatėsia fetare shkatroi embrionin e shtetit duke u shėndruar nė njė luftė famėkeqe dhe njė nacionalizėm me bazaėn fetare. Shqipėria dhe mbarė kombi shqiptar kėtij kurthi iu largua me suskes. Egziston mundėsia qė dėshira pėr bashkimin kombėtar nė bazėn etnike tė dominon tek bota shqiptare prej atij fetar. Konfliktet e egėrsishme tek fqinjėt tanė shkatuuan njė luftė edhe me karakter konfesional. Por Shqiptarėt kjo luftė nuk i la qetė. Tragjedia kosovare, moszgjidhja dhe mosnjohja e popullit shqiptar nė Maqedoni si popull konstitues (mbetja e tij e mėtejshme nė pozitėn e njė minioriteti nacional) flet qartė se paqja dhe zgjedhja e problemit shqiptar ėshtė mbartur apo haruar pėr do kohėra tjera.



Pėrfundimi



Duhet theksuar se pas ngjarjeve nė Kosovė, Shqipėri, dhe tani nė Maqedoni pėr Shqipėrinė etnike dhe Shqiptarėt, pėr elitat politike shqiptare janė paraqitur dilemat e reja:

- Me shpėrbėrjen e realsocializmit dhe bloqeve ka ardhur koha e rėnditjes (rireshtimit) tė interesave strategjike dhe interesave tjera nė Ballkan. Ende kėto interesa nuk janė detajisht tė sajuara dhe implementura; Kosova gjindet nėn protektoratin e bashkėsisė ndėrkombėtare; Kosovės Lindore i ofroi faktori ndėrkombėtar zgjidhjen e pėrkohshme, po e njėjta zgjidhje me karakter tė diskriminimit tė kufizuar vazhdon tė aplikohet edhe nė Maqedoni pas nėnshkrimit tė marėveshjes sė Ohėrit apo “marėveshjes sė SHBA dhe UE” mirėpo nuk mundet tė shkojmė pėrpara pa zgjidhjen e ēėshtjes kombėtare shqiptare.



- Ndėrtimi i shoqėrive postsocialiste dhe sistemeve tė tyre politike, mos tė flasim pėr strukturat ekonomike, do tė jetė njė proces afatgjatė dhe i komplikuem. Nė tė do ketė shumė pengesa dhe njėherit mundėsitė pėr pėrzirjet prej jashtė nuk do tė zvogėlon por e kundėrta pėr gjėra tė ndryshme dhe domosdoshmėri tjera do tė rriten dukshėm. Lufta edhe pėr njė kohė bukur tė gjatė nuk do tė ik prej Ballkanit.



- Ndarja e Ballkanit nė ato shtete tė zhvilluara dhe tė pazhvilluara do tė ndikon negativisht nė zhvillimin e pėrgjithshėm tė regjionit, ku konfliktet dhe luftėrat e deritanishme njė gjė tė tillė e kanė penguar.



- Egėrsia e nacionalizmave etnike nuk tregoi fuqinė e saj tė plotė, fytyrėn e saj tė shėmtuar deri nė fund. Detyra ma e rėndė qė qėndron para bashkėsisė ndėrkombėtare ėshtė pacifikimi i Ballkanit. Pacifikimi i elementit me karakter destruktiv sllavomaqedonas-bullgaro-serbo-grek dhe rus ėshtė detyra dhe obligimi primar historik pėr politikėn dhe strategjinė e bashkėsisė ndėrkombėtare nė Ballkan.



Kjo e fundit do tė jetė njė kapitull tejet interesant pėr ta vėshtruar kėtė tablo tė proceseve regresive prej jashtė. Vėshtrimi i Ballkanit "prej jashtė" (Henry Kissinger, Le Temps Moderne, 2001) ka tė bėjė me njė anakronizėm qė ėshtė i njė natyre retrogradive nė kohėn kur parashtrohen problemet tjera tė zhvillimit nė botėn e zhvilluar. Njėkohėsisht ėshtė njė ngjarje anakronike edhe jo e preferuar dhe e papranueshme pėr kombin shqiptar. Sikur tė gjithė popujt e Ballkanit tė ktheheshin nė tė kaluarėn, nė historinė, qė ėshtė e ngėrdhyer me plot konflikte dhe mitologji. Me ngjarjet e fundit nė Ballkan dhe me luftėn serbo-shqiptare, sllavomaqedonaso-shqiptare Shqipėria etnike dhe Shqiptarėt nuk do tė mundemi ti ikim kėtij anakronizmi sepse egzistenca jonė politike ėshtė tejet ngushtė lidhur me ngjarjet nė Ballkan. Eksperti i njohur kroat Dr.Branko Horvat ne njė intervistė ekskluzive pėr "Zėrin e Popullit"(22.02.2001) pati sqaruar se »Shqiptarėt gjinden nė Ballkan dhe Ballkani nė Europė. Ne duhet tė pajtohemi me kėto qėndrime tė Evropianėve, duke iu kėrkuar ndihmė qė, sa mė shpejt dhe me sa mė pak fėrkime tė mund tė kyēemi nė proceset evropiane, tė cilat sot janė tė pashmangshme.« Pėrpos kėsaj mė duket, se si historia pėr kombin Shqiptar tė pėrsėritej nė njė mėnyrė specifike. Ashtu si e vonuam "shtetformėsinė e lehtė ballkanike tė shekullit 19-tė” dhe shumė vonė e pėrpunuam programin kombėtar ngjajshėm edhe nė fillim tė mijėvjeēarit tė ri kemi mbetur tė rranosur nė shumė mbresa. Kalimi prej njė sistemi realsocialist, qė ishte ekstremitet nė tė gjitha gabimet dhe Shqipėrisė i shkaktoi njė izolim tė plotė, dalja ishte nė ēdo pikėpamje prej tij e vonuar. E gjithė kjo pas dhjetė vitesh flet qartė se sot si pengesė e zhvillimit tė shpirtit shqiptar janė bėrė strukturat politike mafioze qė vetė e pengojnė kėtė zhvillim dhe integrim. Shqipėria dhe mbarė kombi shqiptar e kalon njė fazė tė varfėrisė shpirtėrore. Kombi Shqiptar mbetet shumė prapa nė kėtė “...ishull tė mosafirmimit tė vlerave kombėtare dhe sajimit apo implemetnimit tė njė strategjie gjithėpėrfshirėse nacionale duke i tejkaluar elementet shtazarake tė njė shoqėrie tradicionale nė seleksionimin komparative prej tjerėve ndaj tjerėve pėr interesin nacional tė kombit”. 

Ēka kemi pėrparėsi prej tjerėve? Ndoshta shkalla e lartė e natalitetit. Kombi Shqiptar ėshtė njė ndėr popujt ma tė ri nė Evropė, mosha mesatare e arrin 27 vite. Kombi i rri pa Ēėshtjen e zgjedhur kombėtare! Ndarjet nė Shqipėri pas zgjedhjeve parlamentare tė kėtij viti midis opozitės dhe pozitės politike janė aq tė mėdhaja sa qė nuk duhet harxhuar fjalė tė tepėrta pėr ti duartrokitur PSSH tė Fatos Nanos apo PD tė Salih Berishės. Kosova gjindet nė rrugė tė mbarė pėr ndėrtimin e institucioneve tė saja demokratike vendase si dhe tek ndėrtimi i tė gjitha atributeve tė saja shtetorore dhe konstituese nė tė gjitha lamitė e jetės. 



Nė Maqedoni duke i falemenderuar mospjekurisė politike tė elitės politike shqiptare si dhe sė pari “...aplikimit tė diletantizmit politik si qasje antikombėtare e pėrdorur me vetėdije apo pa vetėdije prej subjekteve politike dhe ushtarake pėr njė kohė tė gjatė luftės sė zhvilluar pėr njohjen e sė drejtės qė populli shqiptar tė bėhet popull konstitues i njė “utopie dhe pragmatizmi politik tė rrejshėm” sipas analistit politik Kurt Lenkut, lufta e popullit shqiptar (duke i falemedneruar UĒK-sė) dhe duke e kritikuar politikėn e komunitetit ndėrkombėtar sidomos politikės sė tyre kontestive-rrefuzuese ndaj kėrkesave legjitime dh legale tė popullit shqiptar – fundi i fundit, paqa dhe ekzistimi i shtetit nė Maqedoni do ta ketė kuptimin e njė Utopie si njė roman pėr shtetin ku do tė reflektohej komuniteti imagjinar apo njė shtet demokratik me perspektivat e parashtruara reale tė zhvillimit. Me fjalė tjera utopia si njė drejtim pėr tė menduarin apo intencion pėr njė jetė sa ma tė lumtur dhe ma tė mirė – ėndrra qė do tė paraqitet tek rasti i popullit shqiptar nė Maqedoni ndaj kontrastit kundėr kontekstit tė imponuar special apo negimit kritik tė shansit apo gjendjes historike. Elita politike shqiptare dhe krahu i luftės shumė shpejt do ta kuptojnė se secili nocion relevant i utopisė duhet ta reflekton momentin e saj historik, luftėn e saj kundėr realitetit tė keq”. (Arnhelm Neusüss). 



Me kete lloj dyfytyresie te pagelltitshme, te futur ne politike nga ndonje pathologji mendore e individuale apo nga ndonje sindrome e verber pushteti, te ndjekur apo fatkeqesisht te pasqyruar ne nje shtyp te komanduar apo me sakte te urdheruar nga brenda apo jashte, te ushqyer dhe nga "llustraxhinj" hileqare e nga sharlatane te papergjegjshem, mendoj se e vetmja rruge e daljes nga ky peshtjellim, nga ky cikel i mbarsur me shume urrejtje e intolerance, fyerje, shpifje dhe papergjegjshmeri, eshte bashkeveprimi dhe kontakti institucional. Eshte vetem veprimi ligjor dhe zgjidhjet ligjore vetem ne mbeshtetje te procedurave ligjore e te Kushtetutes. Vetem ne kete menyre, mund te flaket "qelbesira" politike qe i kacaviret jetes e shoqerise shqiptare, per te mos lejuar qe se bashku me "ujin e qelbur" te flaket dhe foshja aq e deshiruar e demokracise se shendetshme shqiptare. Vetem ne kete menyre mund te ndertojme shtepine tone te perbashket, Shqiperine normale dhe europiane. Me duket kuptimplote thenia e famshme e A. Linkolnit: "A house divided against itself cannot stand". (Njė shtėpi e ndarė kundėr vetes sė saj nuk mund tė qėndrojė).



Tirana zyrtare ka reaguar pas deklaratave tė herėpashershme tė organeve maqedone, tė cilat akuzojnė Shqipėrinė pėr pėrkrahje tė terroristėve shqiptarė. Zėdhėnėsi i Ministrisė tė Punėve tė Jashtme nėpėrmjet njė deklarate thotė se "qeveria shqiptare i ėshtė pėrmbajtur qėndrimit pėr zgjidhjen e krizės me mjete politike". Zyrtari shqiptar shton se "ėshtė i njohur qėndrimi i vendosur i qeverisė shqiptare pėr tė hedhur poshtė dhe izoluar ēdo aktivitet nga cilado anė qoftė, qė ofron si zgjidhje pėrdorimin e dhunės dhe tė armėve nė ish republikėn jugosllave tė Maqedonisė".Sipas zėdhėnėsit, qeveria shqiptare ka shprehur nė mėnyrė tė pėrsėritur dhe zyrtarisht gatishmėrinė e saj pėr tė pranuar ēdo formė monitorimi tė kufijve, pėr tė parandaluar aktivitetet e paligjshme tė individėve dhe grupeve tė caktuara nė drejtim tė Maqedonisė. Duke iu referuar deklaratave tė autoriteteve maqedonase, zėdhėnėsi i dikasterit tė jashtėm i konsideron ato tė pabaza dhe tė nxituara. "Kėto akuza vijnė nė momentin kur marrėveshja e nėnshkruar nė Shkup ofron njė perspektivė reale ndryshimi nė Maqedoni nė drejtim tė ndėrtimit tė njė shoqėrie tė hapur dhe multietnike". Ai e konsideron joproduktiv reagimin nė kushtet kur marrėveshja ėshtė nėnshkruar dhe pranuar nga tė gjitha palėt.





Nuk duhet dyshuar, se strategjia e vendeve ballkanike ėshtė bazuar edhe nė parimet demografike. Mirėpo siē theksojnė sėpari shkrimtari ynė i madh Ismail Kadareja “...se argumentet historike parimisht lėshojnė para saj (parimeve demografike – kurzivi im-N.S.),” dhe sė dyti politologu mė i shquar shqiptar mr.Ukshin Hoti thekson “...se politikėn duhet konsideruar si njė ēėshtje tė intelektit llogaritės dhe tė talentit profesional”, unė do tė shtoja “...se nėse nuk janė tė korabuara kontinualisht elementi i parė dhe elementi i dytė me fuqinė ushtarake dhe me hegjemonizmin nėse s'do ti kthen njė politikė racionale e kombit shqiptar – kombi shqiptar do tė jetė dėshtues nė Ballkan”. Apo ndryshe thėnė: Nė asnjė dokument s'ekziston ideja e njė shteti tė gjithė shqiptarėve etnikė nė Ballkan. Nė mediat elektronike, nė shtyp dhe nė kancelaritė diplomatike artikulohet dyfjalėshi i ēuditshėm dhe paradoksal "Shqipėria e Madhe". Ėshtė e habitshme dhe e pabesueshme qė nė fillimin e mijėvjeēarit tė tretė, kur kanė ndryshuar rrėnjėsisht shumė koncepte dhe nocione tė politikės ndėrkombėtare, madje dhe tė sovranitetit kombėtar, kur ecet me guxim, kurajo dhe kahje tė pandalshme drejt ndėrgjegjes sė konstruktuar globalisht si njė ndėrgjegje planetare, nė mjedise dhe institucione tė caktuara periferike, provinciale tė politikės flitet nė mėnyrė tabuje dhe tė kultizuar pėr termin fantazmagorik "Shqipėria e Madhe". Por ēdo tė thotė termi "Shqipėria e Madhe"? Ē'kuptim tė saktė politik apo dhe etnik ka termi "Shqipėria e Madhe"? Kush e artikulon mė kaq mllef dhe me kaq mistiēizėm termin "Shqipėria e Madhe"? Sė pari dua tė ve nė dukje njė veēantėsi, qė u ka shpėtuar syrit tė analistėve politikė. Termi "Shqipėria e Madhe" nuk ka lindur dhe nuk ėshtė bruajtur asnjėherė nė mjediset shqiptare, nuk ėshtė pėrdorur nga politikanėt shqiptarė. Kjo ėshtė njė pikė reference e njė rėndėsie kolosale, ėshtė njė pikė reference emancipuese, e pazakontė pėr vetė politikėn dhe kulturėn shqiptare.

_____________

Ky artikull ėshtė nxjerur prej Librit tė autorit qė gjindet nė botimin e sipėrm me titull: “DEVALVIMI I SOVRANITETIT DHE LIRISĖ POLITIKE TĖ KOMBIT SHQIPTAR”.