QĖNDRIMI I RUSISĖ NDAJ LIDHJES SHQIPTARE TĖ PRIZRENIT

 

Qėndrimi i Rusisė zyrtare ndaj Lidhjes sė Prizrenit nuk dallon nga qėndrimi i saj ndaj lėvizjes ēlirimtare shqiptare nė pėrgjithėsi. Ai ishte rezultat i aspiratave imperialiste ruse ndaj Ballkanit, tė cilin Rusia e konsideronte hapėsirė shumė tė rėndėsishme gjeostrategjike pėr kontrollimin e procesit tė shpėrbėrjes sė Perandorisė Osmane, me qėllim qė tė pėrfitojė sa mė shumė nga ky proces, sepse Ballkani do t’i shėrbente si “placdarm” pėr kontrollimin e shteteve evropiane dhe pėr pengimin e ekspansionit tė tyre nė drejtim tė Lindjes, pėr tė cilėn Rusia ushqente aspirata tė vjetra qė nga koha e perandoreshės Ekaterina II, plot njė shekull para se tė fillonte “kriza lindore”.

Nė momentin kur Ekaterina II arriti nė fronin e Rusisė, diplomacia ruse filloi tė ndėrmarrė hapat pėr ta rikthyer prestigjin ndėrkombėtar tė Rusisė. Hapi i parė diplomatik i Ekaterinės II ishte afrimi me Austro-Hungarinė. Mė 1780 Ekaterina II takohet n? Mogilevė me perandorin Jozef, ku arrihet qėndrimi identik i Rusisė dhe i Austro-Hungarisė ndaj Turqisė dhe Polonisė. Pastaj e tėrė vėmendja e diplomacisė ruse, tė cilėn e udhėhiqte vetė Ekaterina II sė bashku me Potemkinin, u drejtua kah zgjidhja e ēėshtjes turke dhe realizimi i tė ashtuquajturit “projekt grek”. Qėllimi i kėtij projekti ishte dėbimi i tėrėsishėm i turqve (myslimanėve Sh.A.) nga Evropa dhe krijimi i njė perandorie greke, nė fronin e sė cilės do tė ulej nipi i Ekaterinės II, Konstantin Pavloviē, kurse Austro-Hungaria do tė fitonte njė pjesė tė Gadishullit ballkanik.[1]

Nė vitin 1778 Ekaterinės II i lindi nipi i dytė dhe ajo pagėzoi me emrin perandorak, Konstantin dhe ia caktoi maminė greke qė tė pėrfitojė nga ajo dhe nė moshė tė njomė ta mėsojė gjuhėn greke, tė cilėn Konstantini mė vonė do ta pėrsoste me ndihmėn e mėsuesve grekė. Edukimi i tij special bėhej me qėllim qė tė pėrgatitej sa mė mirė pėr fronin perandorak me seli nė Konstantinopol. Planifikohej qė Konstantini tė sundojė nė aleancė me Austro-Hungarinė, duke qenė i pavarur nga Sank Pitersburgu si sovran i “perandorisė sė krishterė” brenda hapėsirės sė Turqisė evropiane.[2]

Stambolli do te rikthente emrin e vjetėr Konstantinopol dhe do tė shndėrrohej faktikisht nė njėrėn nga tri kryeqendrat e Rusisė, krahas Sank Petersburgut dhe Moskės. Kjo do te thoshte, jo vetem mbizotėrim moral mbi botėn krishterė-lindore, por njėkohėsisht edhe njė hap vendimtar nė drejtim tė sundimit mbi Evropėn. Kėtė plan, diplomacia ruse e pėrgatiste nė fshehtėsi tė madhe, duke marrė hapa tė duhur pėr ta penguar dhe zbutur reagimin e shteteve tė tjera evropiane. Nė kėtė mėnyrė, Perandoria ruse dėshironte tė fitojė tė drejtėn e pėrzierjes nė ēėshtjet gjithevropiane.

Pėr ta realizuar kėtė synim, diplomacia ruse filloi t’i pėrdorė metodat e vjetra tė ndikimit diplomatik, siē ishte agjitacioni demagogjik te popullata sllavortodokse nė vendet e huaja. Carizmi, pėr t’i arritur qėllimet e veta politike, merrte pozėn e ēlirimtarit ēdokund ndaj tė krishterėve. Qysh atėherė nė politikėn e jashtme tė Ekaterinės II caktohen detyrat parėsore tė politikės sė carizmit rus pėr shekullin XIX, ku pėrparėsi kishte kishte depėrtimi nė Ballkan.[3]

Mė vonė nė kohėn e Ēėshtjes lindore, kur Rusia ishte dobėsuar si rezultat i disfatės sė pėsuar nė Luftėn e Krimesė (1853-1856) dhe ajo dėshironte ta rikthente autoritetin e humbur, duke filluar nga popujt sllavoortodoks filloi ta zbatonte pėrsėri propagandėn demagogjike nga koha e Ekaterinės II pėr t’u treguar si mbrojtėse dhe ēlirimtare e tyre dhe e tė krishterėve tė tjerė lindorė. Pasi qė Rusia nė atė kohė ishte e dobėt, vepronte nė bashkėpunim me shtetet e tjera evropiane, duke hyrė nė lojėra tė ndryshme diplomatike, sidomos me Austro-Hungarinė, e cila kishte aspirata te ngjashme dhe ishte shumė sensibile, kur ishte fjala pėr sllavėt, tė cilėve ua kishte dronė dhe i shihte si rrezik pėr perandorinė e vet.

Nė kėto rrethana shqiptarėt nuk ishin tė pėrshtatshėm pėr t’u futur nė skemėn e politikės cariste ruse nė Ballkan, pasi qė nuk ishin sllavė dhe shumica e tyre nuk ishin as krishterė. Pėr ta mėnjanuar nė tėrėsi ēėshtjen shqiptare, ajo e injoronte atė nė ēdo mėnyrė apo mundohej t’i paraqesė ata si njė element i huaj nė mesin e popujve sllavoortodoks dhe tė krishterė–lindorė. Pėr kėtė ēėshtje Rusia, haste nganjėherė fatkeqėsisht nė mirėkuptim tė shteteve evropiane. Qėndrimi i padrejtė i Rusisė ndaj shqiptarėve nuk ishte gjithnjė i hapėt, por ne momentet kritike ishte gjithmonė nė dėm tė tyre.

Nė fillim tė verės sė vitit 1875 fillon kryengritja e popullatės sllavoortodokse nė Hercegovinė dhe pas njė kohe edhe nė Bosnje. Qeveria ruse konsideronte se ishte e domosdoshme ndihma pėr kryengritėsit sllavoortodoks, por njėkohėsisht nuk dėshironte qė tė binte nė konflikte me Austro-Hungarinė, e cila dronte nga lėvizjet sllave. Pėr kėtė shkak, ministri i punėve tė jashtme i Rusisė, Aleksandėr M. Gorēakov, meqenėse kishte parasysh dobėsinė e Rusisė nė atė kohė, vendosi qė ndėrhyrja nė ēėshtjet ballkanike tė bėhet nė bashkėveprim me kėtė shtet. Dhe nė gusht tė vitit 1875 Gorēakov deklaron nė Vienė pėr domosdoshmėrinė e ndėrhyrjes sė pėrbashkėt nė problemin turko-hercegovas. Me kėtė propozim u pajtua edhe ministri i punėve tė jashtme i Austro-Hungarisė, Andrashi.[4]

Mė 30 qershor 1876 Serbia i shpalli luftė Turqisė. Nė kėtė akt kishte dorė edhe Rusia, e cila dėrgoi 4 000 vullnetarė, midis tė cilėve edhe shumė oficerė nė krye me gjeneralin Ēerkasov, i cili edhe u emrua komandant suprem i Armatės serbe[5].

Lufta serbo-turke shtoi rrezikun pėr njė krizė tė pėrgjithshme evropiane dhe sidomos pėr njė konflikti serioz ndėrmjet Rusisė dhe Austro-Hungarisė. Me qėllim qė tė mėnjanohet ky rrezik, organizohet njė takim i fshehtė i Aleksandrit II dhe Gorēakovit me Franc Jozefin dhe Andrashin nė kėshtjellėn e Rajhshtadit nė Bohemi, mė 8 korrik 1876. Nė Rajhshtad nuk u nėnshkrua asnjė konventė, bile asnjė protokol. P?rmbajtja e kėtij ”komploti” ruso-austriak ėshtė diktuar nga Andrashi dhe ėshtė shkruar nga ambasadori rus ne Vien?, i cili ishte i pranishėm nė Rajhshtad. Pavarėsisht nga kjo, Gorcakovi ia diktoi po ashtu njėrit prej pėrcjellesve te tij pėrmbajtjen e kėsaj marrėveshjeje. Kėto dy shkresa, tė cilat dallohen njėra nga tjetra ne disa pika, janė dokumentet e vetme, ku shėnohen rezultatet e “takimit tė Rajhshtadit”.[6]

Dokumenti nė variantin e Gorēakovit ėshtė dokumeti i parė, i cili zbulon qėllimet e politikės cariste ruse ndaj ēėshtjes shqiptare dhe karakterizon mėnyrėn e trajtimit tė shqiptarėve, tė cilat kanė lėnė pasoja tė rėnda nė zhvillimin e ngjarjeve tė mėtejshme tė asaj kohe nė viset shqiptare. Mund te thuhet lirisht se kjo tendencė e qėndrimit rus ndaj shqiptarėve ka vazhduar deri nė ditėt e sotme.

Me qėllim qė ta sqarojmė kėtė tendencė do te shtrojmė shkurtimisht pėrmbajtjen e takimit tė Rajhshtadit dhe do t’i theksojmė dallimet ndėrmjet kėtyre dy dokumenteve. Nė Rajhshtad, tė dy palėt u pajtuan se nė rast tė fitores sė Serbisė “shtetet nuk do ta ndihmojnė krijimin e njė shteti tė madh sllav”. Por, me insistimin e Gorēakovit, Andrashi u pajtua pėr disa zgjerime tė Serbisė dhe Malit tė Zi, tė cilat kanė qenė nė dėm tė shqiptarėve.[7]

Sipas versionit te Gorēakovit, Serbia do tė fitonte disa pjesė tė “Serbisė sė Vjetėr” dhe tė Bosnjės, Mali i Zi – t?r? Hercegovin?n dhe nj? liman n? Adriatik, kurse sipas versionit t? Andrashit, Mali i Zi do t? merrte vet?m nj? pjes? t? Hercegovin?s, ndėrsa pjesa tjet?r e Hercegovin?s dhe Bosnja n? t?r?si do t? aneksohej nga Austro-Hungaria.[8]

Sipas versionit rus, Austro-Hungaria do t? ket? t? drejt? ta aneksoj? vet?m ”Kroacin? turke” dhe disa pjes? t? Bosnj?s n? kufi me t?”, sipas planit, i cili do t? p?rcaktohet m? von?. K?tu nuk b?het fjal? p?r t? drejt?n e Austro-Hungaris? mbi Hercegovin?n.[9]

N? rast se shkat?rrohet Turqia evropiane, Bullgaria dhe Rumania, sipas versionit rus, do t? b?heshin principata te pavarura, kurse sipas atij austriak – do t? jen? provinca autonome t? Perandoris? Osmane; po sipas k?tij versioni edhe Shqip?ria do t? b?hej provinc? autonome e till?. (Ky ėshtė rasti i parė qė edhe Shqipėri tė hyjė nė kombinimet diplomatike tė shteteve tė mėdha pėr krijimin e shteteve tė reja nė Ballkan.) Nė versionin rus, Shqip?ria nuk p?rmendet fare.[10]

Marr?veshja e Rajhshtatit fshihte ne vete shum? embrione t? keqkuptimit dhe t? konflikteve, q? dolen n? shesh ne koh?n e ashp?rsimit t? “krizes lindore”, e sidomos pas Luft?s ruso-turke (1877-78).

Politika ruse ndaj Ballkanit n? at? koh? i p?rmbahej planit dhe programit t? Ministris? s? Pun?ve t? Jashtme t? Rusis?, n? krye t? s? cil?s gjendej A. M. Gorēakov. Ky plan mund t? ilustrohet nga nj? raport i k?saj ministrie nga viti 1862, ku konstatohet se “…Rusia i mbetet besnike parimeve t? veta t? koordinimit t? hapave politik? me interesat e saja”. Nd?rkaq, kredoja kryesore e ministrit Aleksandėr Gorēakov (ka sh?rbyer diplomat plot 65 vjet, 25 nga t? cilat ka qen? minst?r i punėve te jashtme) ishte: “Detyra kryesore e politik?s s? jashtme t? Rusis? ?sht? mbrojtja e intereseve t? saja nacionale”.[11]

Detyra e dyt? e politik?s se Gorēakovit ishte se duhet t? b?het ēmos q? n? Evrop? mos t? b?hen kurr?far? ndryshimesh territoriale, apo ndryshime t? baraspesh?s, apo sfer?s s? ndikimit, t? cilat do t’u shkaktonin d?me t? m?dha intereseve t? Rusis?. Vet?m n? k?t? m?nyr? Rusia mund ta zinte vendin e vet, t’i rikthente pozitat, autoritetin dhe ndikimin. Pas k?tyre mendimeve t? Gorēakovit, t? cilat i parafrazoi ministri aktual i pun?ve t? jashtme i Rusis?, Igor Ivanov, n? referatin e tij n? seminarin, kushtuar 200-vjetorit t? lindjes s? Aleksandėr Gorēakovit, mbajtur m? 16 tetor 1998. Ai me admirim tė madh konstaton dhe b?n pyetje:”A nuk jehojn? n? m?nyr? aktuale edhe sot k?to fjal? t? diplomatit t? madh rus?” Pastaj, n? vazhdim, duke folur p?r situat?n n? Ballkan, I. Ivanov citon fjal?t e A. Gorēakovit, q? ai ia kushtonte regjionit t? nj?jt?:”Ē?shtja lindore nuk ?sht? vet?m ē?shtje ruse, ajo ka t? b?j? me realitetin e Evrop?s, t? bot?s dhe me prosperitetin e njer?zimit dhe t? civilizimit t? krishter?”.

“Kanė kaluar m? se 100 vjet- klithte Ivanov- dhe ky postullat b?het i v?rtet? m? tep?r se kurr?. Rregullimi i problemeve ballkanike dhe, n? rend t? par? situata ne Kosov?, ?sht? nj? nd?r detyrat m? t? ndėrlikuara t? politik?s evropiane dhe bot?rore”.[12]

Citati i lartp?rmendur i Gorēakovit e ilustron m? s? miri se q?ndrimi i Rusis? ndaj ē?shtjes shqiptare kamuflohet me paragjykime konfesionale me q?llim q? t? ndikoj? te shtetet e tjera evropiane, t? cilat ishin t? ngarkuara po ashtu me k?to paragjykime. N? k?t? m?nyr? Rusia prejudikonte nj?koh?sisht arsyetimin e q?ndrimit t? saj t? padrejt? ndaj ē?shtjes shqiptare.

Mu p?r k?t? arsye Rusia mundohej gjithnj? q? l?vizjes kombėtare t? shqiptar?ve t’ia atriboj? karakterin fetar dhe sidomos Lidhjes s? Prizrenit, e cila u paraqit si l?vizje ēlirimtare e organizuar dhe p?r k?t? shkak Rusia e konsideronte at? si t? rrezikshme p?r interesat dhe synimet e saja ne Ballkan.

Ėsht? e v?rtet? se n? organizimin e Lidhjes s? Prizrenit kan? marr? pjes? njer?z me bot?kuptime t? ndryshme, nd?r to edhe me ato fetare islamike, gj? q? ka t? b?j? me realitetin historik t? asaj kohe. Dihet se motivet e organizimit t? Lidhjes s? Prizrenit kan? qen? n? radh? t? par? mbrojtja e vatrave shqiptare, t? cilat rrezikoheshin seriozisht nga politika e shteteve t? m?dha evropiane dhe nga apetiti i fqinj?ve, q? g?zonin p?rkrahjen e plot? t? Rusis?.

Siē pohojne shkencat e dret?sis?,”motivet jan? ato q? zbulojn? karakterin e vepr?s”. Prandaj, mund t? thuhet se Lidhja e Prizrenit n? t? gjitha fazat e saja dhe sipas t? gjitha p?rmasave hyn n? radh?n e organizatave ēlirimtare dhe p?r popullin shqiptar paraqet nj? vler? shum? t? madhe dhe t? p?rjetshme.

Rusia, me q?llim q? ta realizoj? politik?n e saj imperialiste ne Ballkan, ka ushtruar nj? aktivitet t? madh diplomatik, sidomos n? viset shqiptare, ku themelonte p?rfaq?sit? e saja n?p?r qendrat administrative, si: Shkodra, Manastiri, Janina, Shkupi, Prizreni etj. Ajo, n? k?to qendra d?rgonte diplomat? t? aft?, t? cil?t sh?nonin t? gjitha aktivitetet dhe p?rshkruanin gjendjen ekonomike, shoqėrore dhe kulturore t? k?tyre viseve. Ata i d?rgonin rregullisht raporte ambasad?s ruse n? Stamboll, por nganj?her? raportet i d?rgonin edhe drejtpėrdrejt n? Ministrin? e Pun?ve t? Jashtme t? Rusis?.

Ne arkivat ruse ekzistojn? materiale t? shumta t? periudh?s s? “kriz?s lindore”, t? cilat kan? vler? shkencore t? dor?s s? par? p?r historin? t? popullit shqiptar tė k?saj periudhe, por edhe pėr ē?shtjet me t? r?nd?sishme t? historis? ballkanike. M? i r?nd?sishmi ?sht? Arkivi i Politik?s s? Jashtme t? Rusis? (AVPR), ku gjenden raportet e konsujve rus? nga Turqia evropiane dhe sidomos nga qendrat e pėrmendura m? lart, t? cilat p?rmbajn? d?shmi t? vlefshme p?r jet?n ekonomike, shoq?rore dhe politike t? shqiptar?ve. Sa i p?rket objektivitetit t? tyre shkencor, ato jan? t? ndryshme, var?sisht nga personalitetet, q? p?rfaq?sonin politik?n ruse n? viset shqiptare dhe nga bindjet e tyre personale, politike dhe ideologjike.[13]

Materialet m? interesante mund t? konsiderohen ato t? diplomatit t? ri rus, M. A. Hitrovo, i cili, n? mars t? vitit 1861, u emėrua konsull n? Manastir, q? n? at? koh? ishte qend?r e Vilajetit t? Manastirit, apo e Vilajetit t? Rumelisė. Q? nga fillimi M. A. Hitrovo fillon ta studioj? me kujdes jet?n shoq?rore dhe ekonomike t? shqiptar?ve dhe t? sllav?ve maqedonas. Ai udh?tonte n?p?r viset e vilajetit dhe rezultatet e hulumtimeve t? veta ia d?rgonte bashk? me raportet e rregullta Ministris? s? Pun?ve t? Jashtme dhe Ambasad?s ruse n? Stamboll. Raportet e tij jane karakteristike pėr nga v?rejtjet e hetueshme personale, pjekuria e konkluzioneve dhe vler?simet e drejta t? situatave.

Hitrovo ka p?rcjellur me interesim dhe simpati t? nj?jt? zgjimin komb?tar t? shqiptar?ve, t? sllav?ve, t? grek?ve dhe t? vlleh?ve. N? vler?simet e veta ai nuk idealizon apo tejēmon k?t? ose at? dukuri, apo aktivitet politik. M. A. Hitrovo n? veprimtarin? e tij, n? mendimin e tij p?r levizjet ēlirimtare t? popujve ballkanik? lidhur me rolin e Rusisė p?r ēlirimin e tyre nga sundimi turk, i p?rmbahej nj? linie t? pavarur vetanake, sepse nuk ishte i ngarkuar me paragjykime religjioze. Sh?rbeu n? Manastir n? vitet 1861-64, pastaj n? Stamboll si konsull gjeneral i Rusis? (1864-68), p?r nj? koh? punoi n? Rusi dhe m? 1871 kthehet p?rs?ri n? Stamboll n? pozit?n e m?pareshme. Ai mbante lidhje dhe korrespodenc? me personalitete shqiptare edhe gjat? koh?s kur ishte ne Rusi. K?to dokumente dhe materialet e tjera n? lidhje me aktivitetin e tij, gjenden ne Sank Petersburg n? Repartin e dor?shkrimeve t? Institutit t? Let?rsis? e disa edhe nd?r dokumentet e Ambasadės ruse n? Stamboll.[14]

Konsullata e Rusis? n? Prizren u hap n? mesin e vitit 1878 me q?llim q? t’i pėrcjell? p?r s? af?rmi ngjarjet rreth Lidhjes sė Prizrenit. Konsull u emėrua J. Jastrebov, diplomat q? ka sh?rbyer n? Turqin? evropiane n? koh?n e Luft?s ruso- turke (1877-78). Ai ishte konsulli i pare qė erdhi nė Prizren, qė kishte pėr detyrė, pos tė tjerave, tė ndikonte edhe nė formimin e mendimit negativ ndaj Lishjes Shqiptare tė Prizrenit tė konsujt e tjerė evropianė qė arriten mė vonė nė Prizren.Duhet theksuar se veprimi i tij ka pasur ndikim sidomos tek konsulli anglez. Nga raportet e tij merret vesh se Jastrebov, ishte sllavenofil dhe me bot?kuptime konservatore. Ai mundohej n? ēdo m?nyr? t’i mbroj? idet? e pansllavizmit dhe t? sllavoortodoksizmit dhe me antipati t? madhe e shikonte l?vizjen shqiptare. Jastrebovi e shihte veprimtarin? e Lidhjes s? Prizrenit vet?m si reaksionare dhe assesi nuk donte te dinte p?r iden? e p?rkrahjes s? l?vizjes ēlirimtare shqiptare, siē b?nte Hitrovo, i cili pas Kongresit te Berlinit e p?rkrahu iden? e ēlirimit t? shqiptar?ve dhe luft?n e tyre kund?r Turqis?.[15]

Caktimi i Jastrebovit p?r konsull n? Prizren simbolizon dhe karakterizon q?ndrimin zyrtar tė Rusisė ndaj Lidhjes s? Prizrenit.

Dokumente t? vlefshme jan? edhe ato n? fondin personal te ambasadorit rus nė Turqi, N.P.Igniatev, i cili gjendet nė Arkivin Shtet?ror qendror t? Revolucionit t? Tetorit (CGAOR). Po ashtu jan? interesante fondet e diplomatėve t? tjer?, sikur A. M. Gorēakov, A. S. Jonin etj. K?to materiale p?rfshijn? periudh?n e viteve 1860-1880.[16]

N? materialet e zyr?s diplomatike t? Komandės Supreme t? Armat?s ruse, gjetur n? Jedrene gjat? Luft?s ruso-turke (1877-1878) gjendet nje dokument q? ka t? b?j? me Lidhjen e Prizrenit. N? k?t? dokument sh?nohet takimi i komandantit suprem tė Armatės ruse, E. I. Totleban, me nj? p?rfaq?sues t? Lidhjes s? Prizrenit.

Dokumenti d?shmon se n? periudhėn qershor - gusht t? vitit 1878, nj? p?rfaq?sues i Lidhjes Shqiptare ?sht? d?rguar nga Prizreni n? Jedrene, ku at?her? gjendej Shtabi suprem i Armatės ruse, me detyr? t? posaēme, q? t? m?soj? p?r q?ndrimin e qeverisė ruse ndaj Lidhjes s? Prizrenit dhe t? sqaroj? se ēfar? mund t? presin shqiptar?t nga Evropa dhe ēfar? nga Rusia. N? k?t? bised? p?rfaq?suesi shqiptar ka definuar shkaqet, t? cilat kan? shkaktuar rritjen e l?vizjes shqiptare pas Luftes ruso – turke. P?rfaq?suesi shqiptar pohon se formimi i shteteve t? forta: Serbisė, Malit t? Zi, Bullgaris? dhe Greqis?, n? kufi me Shqip?rin? dhe nj?koh?sisht dob?simi i Turqis?, jan? sinjale q? tregojn? se shqiptar?ve u kanoset rreziku i g?lltitjes s? tyre nga fqinjt? e p?rforcuar.[17]

N? pyetjen se ēfar? d?shirojn? shqiptar?t, p?rfaq?suesi pėrgjigjet: ”Shqiptar?t d?shirojn? p?r veten asgj? m? t?p?r se q? ?sht? b?r? p?r popujt e tjer? t? Gadishulli ballkanik - pranimin e pavar?sis? dhe t? drejt?n q? t? themelojn? principatėn e tyre t? posaēme.”[18]

Kjo deklarat? e p?rfaq?suesit t? Lidhjes s? Prizrenit v?rteton se brenda lėvizjes shqiptare, krahas programeve tjera m? t? moderuara, q? nga fillimi i veprimtaris? s? Lidhjes ekzistonte edhe programi pėr pavar?sinė e Shqip?ris?.

Sa i p?rket historis? s? themelimit t? Lidhjes, p?rfaq?suesi pohon se pushteti turk ka marr? pjes? n? organizimin e saj dhe se n? k?t? rast, q?llimi pushtetit turk ka qen? t? tregohet se realizimi Kongresit t? Berlinit ?sht? i pamundshėm dhe q? t? zvog?lohen sa m? t?p?r humbjet territoriale t? Turqis?. Megjithat?, pushteti turk duke p?rkrahur Lidhjen n? fillim, nuk mundi q? asaj t’ia imponoj? ndikimin e vet.[19]

N? ekzemplarin e past?r t? protokolit t? k?saj bisede, cili u shkrua p?r ministrin e pun?ve t? jashtme, N. K. Grish, dhe pėr ambasadorin rus n? Turqi, A. B. knjaz Llobanov-Rostovski, t? gjitha formulimet jan? zbutur, por edhe th?niet e Totlebanit jan? shkruar me nj? stil m? t? kujdessh?m: ”Rusia bashk?ndjen me t? gjith? popujt dhe i kupton synimet e tyre t? ligjshme e t? drejta …ajo po ashtu k?to ndjenja i ndan? edhe ndaj shqiptar?ve n?se ata me sjelljet e tyre i arsyetojn? k?to simpati, q? do t? thot? t? vendosin marr?dh?nie miq?sore dhe fqinj?sore me malaziasit, serb?t, bullgar?t, grek?t, duke ua l?shuar ato vende, p?r t? cilat ka vendosur Kongresi i Berlinit q? t’u dor?zohen shteteve fqinje me Shqip?rin?“. Nd?rkaq, q?llimet e Lidhjes s? Prizrenit, t? cilat i kishte formuluar p?rfaq?suesi shqiptar, jan? interpretuar n? nj? m?nyr? t? pap?rcaktueshme.[20]

Sh?nimet p?r personalitetin e k?tij p?rfaq?suesi shqiptar jan? shum? t? varf?ra. Emri i tij n? tekst z?vend?sohet me tre yje sikur ”***beu g?zon autoritet jo vet?m n? Shqipėri, por edhe n? Konstantinopol, ka qen? disa her? kaimakam n? qytete te ndryshme dhe ka lidhje t? mira me njer?z n? pozita t? larta. Ky njeri ?sht? i moshuar dhe n? t? v?rtet? ka njohuri t? mira p?r k?t? vend dhe krijon pėrshtypje se mund t’i besohet ”.[21]

Sipas mendimit tė Irina G. Senkeviēit, ky beg ?sht? me origjin? nga mysliman?t e Dibr?s apo t? Matit, sepse n? p?rgjigjet e tij ?sht? shprehur me simpati t? madhe ndaj shqiptar?ve t? k?tyre dy regjioneve. P?r identifikimin e k?tij personi ndihmojn? dy dokumente nga arkivi personal i M. A. Hitrovos; ai me titull: ”Akti p?r autorizimin gjeneral, i l?shuar zotriut Jusuf Ali-beut, kaimakamit t? Dibr?s...”Ky akt autorizon Jusuf Ali-beun q? t? p?rfaq?soj? interesat e shqiptar?ve”. Dokumenti tjet?r p?rshkruan situat?n politike n? krahinat shqiptare dhe caqet e Lidhjes shqiptare. Dokumenti ?sht? p?rpiluar n? em?r t? paris? shqiptare - gege; mysliman? dhe t? krishter? nga Dibra, Mati, Mal?sia, Mirdita, Prizreni, Elbasani etj., t? cil?t ishin t? gatsh?m t? mbronin lirin? e atdheut me arm? n? dor? pa kursyer flijesat.[22]

Ngjarjet nė Turqinė evropiane nė kohėn e “krizės lindore” janė pėrcjellur me vėmendje edhe nga shtypi rus, i cili e pėrkrahte nė pėrgjithėsi politikėn zyrtare tė Rusisė nė Ballkan. Gazetat ruse botonin komente politike qė shprehnin nė tė vėrtetė qėndrimin zyrtar tė Rusisė cariste pėr Ēėshtjen lindore nė pėrgjithėsi, rrjedhimisht edhe pėr ēėshtjen ballkanike, e nė kuadėr tė saj edhe pėr ēėshtjen shqiptare. Komentet politike tė gazetave kryesore, si “Moskovskie viedemosti” dhe “Sank-Pjeterburshke viedemosti” flasin qartė se politika e jashtme e Rusisė cariste kishte pėr qėllim qė ēėshtjen ballkanike, si edhe Ēėshtjen lindore nė pėrgjithėsi ta zgjidhė nė dobi tė zgjerimit tė ndikimit tė saj nė kėtė pjesė tė botės.[23]

Pėrkrahje tė madhe i jepnin gazetat ruse “zgjidhjes” sė ēėshtjes bullgare, duke dėshiruar qė nėpėrmjet Bullgarisė sė madhe tė realizohej mbizotėrimi i Rusisė cariste nė Ballkan[24]

Komentet politike tė kėtyre gazetave, edhe pse bėjnė fjalė vazhdimisht pėr shqiptarėt nė kohėn e “krizės lindore”, veēanėrisht pėr periudhėn e Lidhjes sė Prizrenit, karakterizohen pėr qėndrime tė padrejta, tė cilat jo vetėm qė nuk e pėrfillin ekzistencėn dhe mirėqenien e popullit shqiptar, por njėkohėsisht falsifikojnė tė vėrtetėn historike lidhur me rolin dhe rendėsinė e lėvizjes kombėtare shqiptare tė udhėhequr nga kjo Lidhje. Sipas mendimit tė komentatorėve politikė tė kėtyre gazetave ruse, Lidhja e Prizrenit jo vetėm qė ishte pjellė e Portės, por edhe vegėl e saj. Tė gjitha pėrpjekjet e lėvizjes kombėtare shqiptare, tė udhėhequra nga Lidhja, pėr zgjidhjen e ēėshtjes shqiptare, krahas me ato tė vendeve tė tjera ballkanike, vlerėsohen nė mėnyrė negative, jo si pėrpjekje tė popullit shqiptar, por si pėrpjekje tė myslimanėve fanatikė shqiptarė, tė cilėt, duke qenė dorė e shtrirė e Portės, luftojnė pėr ruajtjen e sundimit osman nė viset e banuara nga shqiptarėt.[25] Kėrkesa pėr autonominė shqiptare, ēmohen si tė paqena, si demagogji e Portės, e cila duke u thirrė nė ekzistencėn e kombit shqiptar dhe nė tė drejtat e tij, dėshiron qė me pėrkrahjen e popullit shqiptar ta ruajė sundimin e saj nė kėtė pjesė tė Evropės.[26] Edhe lajmet qė sjellin gazetat ruse, nė esence kanė tendencė qė “tė vėrtetojnė” se rezistenca shqiptare kundėr vendimeve tė Kongresit tė Berlinit bėhej sipas urdhėrave tė Portės me qėllim qė tė ruhet sundimi osman nė Evropė.[27]

Pėrveē qėndrimit zyrtar tė Rusisė dhe tė shtypit rus ėshtė e rėndėsishme tė flitet edhe pėr qėndrimin e historiografisė ruse ndaj Lidhjes sė Prizrenit dhe lėvizjes ēlirimtare shqiptare nė pėrgjithėsi. Ky qėndrim dallon nga qėndrimi politik i carizmit rus, i frymėzuar me ideologji pansllave dhe pansllavoortodokse dhe i motivuar me interesa strategjike dhe gjeopolitike.

Historianėt rusė qė janė marrė me ēėshtjet shqiptare, por edhe ata qė janė marrė me ēėshtjet ballkanike nė pėrgjithėsi, pohojnė se populli shqiptar sė bashku me popujt e tjerė ballkanikė ka marrė pjesė aktive nė luftėn ēlirimtare kundėr Turqisė feudale dhe se kjo luftė intensifikohet nė kohėn e “krizės lindore“, kur u aktualizua ēėshtja e ekzistimit tė mėtejshėm tė Turqisė evropiane.[28]

Duhet theksuar se historiografia ruse ėshtė marrė seriozisht me ēėshtjet ballkanike, por edhe me atė shqiptare, sidomos nė periudhėn sovjetike, kur demaskimi i politikes imperialiste ruse ishte i preferuar. Historianėt rusė tė kėsaj periudhe paten mundėsi t’i shfrytėzojnė arkivat me materiale tė begatshme, qė i kishte lėnė pas veti aktiviteti i madh diplomatik dhe informativ i Rusisė nė pjesėn e Turqisė evropiane .

Historianėt rusė tė periudhės sovjetike e vlerėsuan historinė e popullit shqiptar si pjesė tė historisė sė popujve ballkanikė, kurse luftėn dhe lėvizjen popullore ēlirimtare si pjesė te asaj ballkanike. Ata konstatojnė vazhdimėsinė e kėsaj lufte pėr ēlirim qė nga shekulli XV, kur Skėnderbeu u ngrit kunder pushtetit turk.[29] Historianėt e kėsaj kohe i kushtuan kujdes tė veēantė periudhės- gjysma e dytė e sh. XIX –fillimi i sh. XX tė historisė sė popullit shqiptar, pasiqė kjo periudhė ishte pjesa mė e tronditshme dhe mė interesante e kėsaj historie. Atėherė kur u zhvillua lėvizja popullore ēlirimtare dhe kur kjo lėvizje ishte shumė aktive nė luftė pėr ēlirimin nga zgjedha shekullore e pushtetit feudal turk. Natyrisht, konstatohet se kėtij aktiviteti tė madh i ka kontribuar edhe “kriza lindore”me tė gjitha implikimet e saja politike tė krijuara nė njė periudhė historike, kur antagonizmi ndėrmjet fuqive tė mėdha evropiane rreth ēėshtjeve ballkanike arrinte kulminacionin e vet, i cili u reflektua negativisht pėr popujt e vegjėl nė Ballkan.[30]

Kontribut tė veēantė pėr kėto vlerėsime pėr historinė e popullit shqiptar ka dhėnė historianja e njohur, Irina G. Senkeviē, por edhe disa historianė tė tjerė, si I. S. Galkin, i cili ėshtė marrė sidomos me periudhėn pas Lidhjes sė Pizrenit.

Nė veprat e historianėve rusė, nė mėnyrė koherente, janė shtruar rrethanat sociale, ekonomike, kulturore dhe politike tė popullit shqiptar, ėshtė paraqitur lufta e shteteve tė mėdha evropiane pėr ndikim dhe imponim tė interesave te tyre popullit shqiptar, ėshtė sqaruar roli i ēdonjėrės nga ato nė proceset e ngjarjeve tė asaj periudhe.

Konstatohe se Turqia, Austro-Hungaria dhe Italia kanė ushtruar propagandė tė vazhdueshme kundėr zgjimit kombėtar dhe konsolidimit nacional te shqiptarėve dhe po ashtu kundėr konsolidimit tė marrėdhėnieve tė shqiptarėve me fqinjėt. Natyrisht, nė kėto raste bėhet fjalė pak pėr rolin negativ tė Rusisė per shkak tė rrethanave politike nė Rusi nė atė kohė, por ky fakt nuk i zhvlerėson konstatimet e tjera tė historianėve rusė.

“Kriza lindore” (1875-1878), qė filloi me aksionet e armatosura tė popujve ballkanikė kundėr pushtetit turk, e cila e shkaktoi Luftėn ruso-turke (1877-1878), konsiderohet si etapė – kthesė nė zhvillimin e lėvizjes ēlirimtare te popullit shqiptar.

Lidhja e Prizrenit pėrshkruhet hollėsisht dhe konsiderohet si organizatė e parė kombėtare shqiptare. Vlerėsohet se, me gjithė tentimet e pushteti turk qe Lidhjes shqiptare t’ia mohojė karakterin kombėtar dhe t’ia theksojė karakterin fetar, ajo nė nėntor tė vitit 1878 pėrpiloi programin e autonomisė sė Shqipėrisė dhe sė Lidhja e Prizrenit, me pėrkrahjen e mbarė lėvizjes popullore, mori karakter antiqeveritar dhe ēlirimtar. Lidhjes se Prizrenit i pranohen merita tė mėdha pėr luftėn e saj dyvjeēare pėr autonominė e Shqipėrisė. Konstatohet se ajo ka pasur policinė dhe forca ushtarake tė konsiderueshme, por mendojnė se Lidhja e Prizrenit nuk ka qenė mjaft konsekuente dhe e vendosur nė luftė kundėr pushtetit turk. Kėtė qėndrim tė Lidhjes I. G. Senkeviē e arsyeton me rrethanat e ndėrlikuara ndėrkombėtare nė kohėn kur ajo vepronte dhe me qėndrimin e fuqive tė mėdha evropiane ndaj shqiptarėve.

Nė pėrgjithėsi, vlerėsohet se Lidhja e Prizrenit, me gjithė disfatėn qė e pėsoi, fitoi rėndėsi tė madhe nė historinė e popullit shqiptar nė luftė pėr pavarėsi dhe se ajo i dha hov lėvizjes kulturore–arsimore shqiptare, e cila u zhvillua si njė formė e re e luftės ēirimtare dhe e luftės pėr pavarėsi.

Nė bazė tė materialeve dokumentare mbi luftėn e popullit shqiptar historiografia ruse erdhi deri te konkluzioni se, pa marrė parasysh pohimet zyrtare tė Rusisė cariste dhe tė qarqeve pansllaviste dhe pansllavoortodokse, faktori vendimtar pėr ēlirimin e popullit shqiptar dhe pėr fitoren e pavarėsisė sė Shqipėrisė, ka qenė lufta heroike e popullit shqiptar e jo faktori ndėrkombėtar.[31]

Shemsi Ajvazi

---

 

(Baku, Azerbajxhan, mė 1 qershor 2003 E-mail: AJVAZI@softhome.net

[1] Istoria Diplomatii, v. I .Moskva ,1941, f. 291-292.

[2] Lord Kinross, Rascvet i upadok Osmanskoi Imperii, Moskva 1999, pėrkthim rusisht, f. 439.

[3] Istoria diplomacii, v. I , f. 292-293.

[4] Istoria diplomatii, v. II, Moskva, 1945, f. 23.

[5] Po aty, f. 23.

[6] Istoria Diplomatii, v. II, Moskva, 1945, f.29.

[7] Istoria Diplomatii, v. II, f. 29.

[8] Po aty, f. 29.

[9] Po aty, f. 30.

[10] Po aty, f. 30.

[11] E.Primakov, Rusia; Reforme i vneshnaia politika, Mezhdunarodnaia zhiznj, No 7, Moskva, 1998.

[12] I. Ivanov, Gorcakov paraqet nj? epok? t? t?r? t? diplomacis? ruse, Mezhdunarodnaia zhiznj, No 12, Moskva, 1998.

[13] Irina G. Senkevich, Albania v period Vostochnogo krizisa, Moskva, 1965. f. 9.

[14] *I.G.Senkevich, po aty, f. 9-10.

[15] I.G. Senkevich, po aty, f. 10.

[16] Po aty, f.12.

[17] *I.G.Senkevich. po aty . f. 116.

[18] Po aty. f. 117.

[19] Po aty.

[20] I.G.Senkevich, po aty, f. 117.

[21] Po aty, f. 118.

[22] Po aty, f. 121.

[23] Shemsi Ajvazi, Lidhja e Prizrenit nė shtyypin rus – Punim magjistrature, Universiteti I Prishtinės, Fakulteti Filozofik, Prishtinė, 1977, f. 168

[24] Po aty, f. 169.

[25] Po aty, f. 169.

[26] Po aty, f. 170.

[27] Po aty, f. 171.

[28]* I. G. Senkevich, Albania v period vostochnogo krizisa, Moskva,1965, f. 4; Naira Shakhtakhtinska-Ajvazi, Historiografia sovjetike pėr shqiptarėt, - punim i magjistraturės-Universiteti i Kosoves - Fakulteti Filozofik, Prishtinė, 1984, f. 38.

[29] N.Sh.Ajvazi, punim magjistrature, f. 268.

[30] Po aty, f. 269.

[31] N. Sh. Ajvazi. Punim i magjistraturės. f. 270-272.